Hoá đơn điều chỉnh là hoá đơn mới lập ra để tăng hoặc giảm một phần nội dung của hoá đơn đã xuất trước đó, hoá đơn cũ vẫn còn giá trị. Hoá đơn thay thế là hoá đơn mới lập ra để thay toàn bộ hoá đơn đã xuất bị sai, hoá đơn cũ không còn được dùng. Cả hai là cách người bán sửa sai trên hoá đơn điện tử đã gửi cho người mua.
Với người mua, đặc biệt là doanh nghiệp và hộ kinh doanh, việc nhận một hoá đơn sai rồi được gửi lại hoá đơn điều chỉnh hay thay thế khá thường gặp. Bài này giải nghĩa hai khái niệm, khi nào sai sót nhỏ không cần lập lại, và vai trò của bạn với tư cách người nhận. Thủ tục cụ thể đã được sửa đổi nhiều lần nên cần tra quy định hiện hành hoặc hỏi kế toán.
Vì sao không thể "sửa thẳng" trên hoá đơn đã gửi
Với hoá đơn giấy ngày trước, viết sai thì nhiều người muốn gạch đi viết lại. Điều đó không được phép, và với hoá đơn điện tử thì càng không thể. Hoá đơn điện tử đã được ký số; chỉ cần thay đổi một ký tự, chữ ký sẽ không còn khớp và bất kỳ ai kiểm tra cũng thấy tệp đã bị can thiệp. Thêm vào đó, dữ liệu hoá đơn đã được chuyển cho cơ quan thuế, nên tờ hoá đơn không còn là thứ riêng của người bán mà đã nằm trong hệ thống.
Vì vậy, cách duy nhất để sửa sai là lập thêm một hoá đơn mới có liên kết với hoá đơn cũ. Hoá đơn mới đó hoặc ghi phần chênh lệch (điều chỉnh), hoặc thay toàn bộ (thay thế). Cả hai đều phải ghi rõ đang điều chỉnh hay thay thế cho hoá đơn nào, theo ký hiệu, số và ngày của hoá đơn gốc, để bất kỳ ai đọc cũng lần ra được lịch sử.
Nguyên lý này giống cách kế toán làm việc nói chung: không xoá dấu vết, chỉ ghi thêm. Mọi lần sửa đều để lại dấu, và dấu vết đó giúp cơ quan thuế, kiểm toán và chính hai bên biết chuyện gì đã xảy ra. Với người mua, điều này có nghĩa là bộ hồ sơ của một giao dịch có thể gồm nhiều hơn một tờ hoá đơn, và tất cả đều cần được giữ cùng nhau.
Đặt hai khái niệm cạnh nhau
Bảng dưới gom điểm khác nhau chính theo nguyên tắc chung. Trường hợp nào được chọn cách nào, cần văn bản gì kèm theo, do quy định hiện hành và thực tế giữa hai bên quyết định.
| Tiêu chí | Hoá đơn điều chỉnh | Hoá đơn thay thế |
|---|---|---|
| Làm gì với hoá đơn gốc | Giữ nguyên, hoá đơn gốc vẫn có giá trị | Hoá đơn gốc không còn được sử dụng |
| Nội dung hoá đơn mới | Chỉ phần tăng hoặc giảm so với hoá đơn gốc | Đầy đủ nội dung đúng, như một hoá đơn hoàn chỉnh |
| Ghi chú bắt buộc | Ghi rõ điều chỉnh cho hoá đơn nào | Ghi rõ thay thế cho hoá đơn nào |
| Hình dung đơn giản | Như một tờ "đính chính" kèm theo | Như in lại tờ mới, huỷ tờ cũ |
| Người mua cần giữ | Cả hoá đơn gốc và hoá đơn điều chỉnh | Hoá đơn thay thế, đồng thời lưu lại hoá đơn gốc để đối chiếu |
Hai cách đều có giá trị khi lập đúng quy định. Với người mua, khác biệt lớn nhất là số tờ cần giữ và cách đối chiếu khi ghi sổ.
Loại sai nào cần lập lại, loại nào không
Sai thông tin nhận diện nhỏ của người mua. Theo nguyên tắc từng được áp dụng, nếu chỉ sai tên hoặc địa chỉ người mua mà không sai mã số thuế và các nội dung khác, người bán có thể thông báo cho người mua về sai sót mà không phải lập lại hoá đơn. Cách thông báo, có cần báo cơ quan thuế hay không, do quy định hiện hành xác định.
Sai mã số thuế, số tiền, thuế, hàng hoá. Những sai sót ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế hoặc đến bản chất giao dịch thường phải xử lý bằng hoá đơn điều chỉnh hoặc hoá đơn thay thế. Người bán chọn cách theo quy định và theo thoả thuận với người mua.
Thay đổi sau khi đã bán. Có những trường hợp không phải sai sót mà là thay đổi thật: hàng bị trả lại một phần, giảm giá sau bán, chiết khấu theo doanh số. Cách lập hoá đơn cho từng trường hợp có quy định riêng, và nhiều khi liên quan cả cách tính thuế; phần này nên để kế toán hai bên trao đổi.
Hoá đơn chưa gửi cho người mua. Nếu người bán phát hiện sai trước khi gửi cho người mua, cách xử lý thường đơn giản hơn, có thể không cần điều chỉnh hay thay thế theo cách đầy đủ. Chi tiết phụ thuộc loại hoá đơn có mã hay không có mã và quy định hiện hành.
Vai trò của người mua khi nhận hoá đơn sai
Người mua không lập hoá đơn, nhưng có vai trò quan trọng. Trước hết là phát hiện sớm: kiểm tra hoá đơn ngay khi nhận, đối chiếu tên đơn vị, mã số thuế, hàng hoá, số tiền với đơn hàng và hợp đồng. Sai phát hiện trong ngày thì sửa nhẹ nhàng; sai phát hiện sau khi đã kê khai thuế thì cả hai bên đều phải xử lý thêm.
Thứ hai là thông báo bằng văn bản. Gửi thư điện tử cho người bán, nêu rõ hoá đơn nào, sai ở đâu, nội dung đúng là gì. Trong nhiều trường hợp, hai bên cần có văn bản thoả thuận hoặc xác nhận về sai sót trước khi người bán lập hoá đơn điều chỉnh hay thay thế. Thư trao đổi rõ ràng giúp việc này nhanh hơn.
Thứ ba là lưu đủ. Khi nhận hoá đơn điều chỉnh, giữ cả hoá đơn gốc. Khi nhận hoá đơn thay thế, vẫn lưu hoá đơn gốc trong hồ sơ để đối chiếu, nhưng ghi sổ theo hoá đơn thay thế. Kế toán bên mua cần biết rõ tờ nào đang có hiệu lực để không kê khai trùng.
Một điểm hay bị bỏ qua là khoản thanh toán. Nếu bạn đã trả tiền theo hoá đơn gốc rồi mới phát hiện sai, sau khi có hoá đơn điều chỉnh giảm, hai bên cần thống nhất phần chênh lệch được hoàn lại hay trừ vào lần mua sau. Ghi điều này vào thư trao đổi để về sau không ai phải nhớ lại bằng trí nhớ.
Ví dụ giả định: một lô văn phòng phẩm bị ghi sai số lượng
Một công ty nhỏ ở Gia Lai đặt mua văn phòng phẩm. Khi nhận hoá đơn điện tử, nhân viên mua hàng thấy một mặt hàng bị ghi gấp đôi số lượng thực giao. Chị gửi thư cho người bán ngay trong ngày, đính kèm phiếu giao hàng có chữ ký hai bên, nêu rõ số lượng đúng.
Người bán có hai cách. Cách một là lập hoá đơn điều chỉnh giảm số lượng và số tiền của mặt hàng đó, hoá đơn gốc vẫn còn; công ty mua giữ cả hai tờ, kế toán ghi nhận theo con số sau điều chỉnh. Cách hai là lập hoá đơn thay thế với toàn bộ nội dung đúng; hoá đơn gốc không còn dùng, công ty mua ghi nhận theo hoá đơn thay thế.
Dù người bán chọn cách nào, điều quan trọng là hai bên cùng hiểu tờ nào đang có hiệu lực và số tiền cuối cùng là bao nhiêu. Khoản thanh toán nên khớp với con số sau khi đã sửa, và thư trao đổi về sai sót nên được lưu cùng bộ hoá đơn.
Hiểu nhầm hay gặp
Một số câu nói quen thuộc khi gặp hoá đơn sai, kèm cách hiểu đúng hơn:
- "Sai rồi thì huỷ đi xuất lại cho nhanh." Hoá đơn đã gửi người mua không thể tự ý huỷ; cách xử lý phải theo quy định về điều chỉnh, thay thế.
- "Có hoá đơn thay thế rồi thì xoá hoá đơn cũ đi." Nên lưu lại để đối chiếu, chỉ không dùng để ghi sổ nữa.
- "Sai tên công ty một chữ thì hoá đơn vô giá trị." Không nhất thiết; sai nhỏ về thông tin nhận diện có thể chỉ cần thông báo theo quy định.
- "Người mua không cần làm gì, việc của người bán." Người mua cần phát hiện, thông báo, xác nhận sai sót và lưu đúng bộ hoá đơn.
- "Hoá đơn điều chỉnh là hoá đơn âm, không có giá trị." Hoá đơn điều chỉnh giảm có giá trị như mọi hoá đơn hợp lệ, phản ánh phần giảm so với hoá đơn gốc.
Phần lớn rắc rối quanh hoá đơn sai đến từ việc mỗi bên giữ một phiên bản khác nhau. Thống nhất bằng văn bản ngay từ đầu là cách tránh rắc rối rẻ nhất.
Khi nào cần hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế
Quy định về xử lý hoá đơn sai sót đã được sửa đổi nhiều lần trong những năm gần đây, từ loại sai nào được thông báo thay vì lập lại, đến việc có cần văn bản thoả thuận giữa hai bên hay không, và cách kê khai bổ sung khi sai sót đã nằm trong tờ khai thuế. Vì vậy, nội dung bài này chỉ dừng ở mức nguyên lý.
Nếu hoá đơn sai liên quan đến thuế suất, số tiền thuế, hoặc đã nằm trong kỳ kê khai đã nộp, nên để kế toán hai bên trao đổi trực tiếp và tra quy định hiện hành. Người không làm kế toán chỉ cần làm tốt ba việc: phát hiện sớm, thông báo bằng văn bản, lưu đủ các tờ liên quan. Khi chưa chắc, liên hệ cơ quan thuế quản lý để được hướng dẫn.
Với người tiêu dùng cá nhân mua hàng không cần kê khai thuế, hoá đơn sai thường chỉ ảnh hưởng khi cần bảo hành, đổi trả hay làm bằng chứng. Nếu thấy sai, cứ báo người bán để được lập lại cho đúng, nhưng không cần lo lắng về thủ tục thuế như doanh nghiệp. Trang này giải nghĩa khái niệm, không thay cho tư vấn thuế về trường hợp cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Hoá đơn điều chỉnh và hoá đơn thay thế khác nhau chủ yếu ở đâu?
Hoá đơn điều chỉnh chỉ ghi phần tăng hoặc giảm, hoá đơn gốc vẫn còn giá trị. Hoá đơn thay thế ghi lại toàn bộ nội dung đúng, hoá đơn gốc không còn được dùng. Cả hai đều phải ghi rõ đang điều chỉnh hay thay thế cho hoá đơn nào.
Hoá đơn ghi sai tên công ty người mua có phải lập lại không?
Theo nguyên tắc từng được áp dụng, nếu chỉ sai tên hoặc địa chỉ mà không sai mã số thuế và các nội dung khác, người bán có thể thông báo sai sót mà không lập lại hoá đơn. Cách làm cụ thể cần tra quy định hiện hành hoặc hỏi kế toán.
Người mua có quyền chọn hoá đơn điều chỉnh hay thay thế không?
Việc lập hoá đơn là của người bán, nhưng hai bên thường trao đổi để thống nhất cách xử lý, nhất là khi cần văn bản xác nhận sai sót. Người mua có thể nêu mong muốn để thuận tiện cho việc ghi sổ của mình.
Nhận hoá đơn thay thế rồi có cần giữ hoá đơn gốc không?
Nên giữ trong hồ sơ để đối chiếu và giải trình khi cần, nhưng không dùng hoá đơn gốc để ghi sổ hay kê khai nữa. Kế toán cần đánh dấu rõ tờ nào đã bị thay thế để tránh kê khai trùng.
Phát hiện hoá đơn sai sau khi đã kê khai thuế thì làm sao?
Trường hợp này phức tạp hơn vì liên quan đến kê khai bổ sung của cả hai bên. Nên để kế toán hai bên trao đổi trực tiếp, tra quy định hiện hành và liên hệ cơ quan thuế quản lý nếu cần hướng dẫn.
Người bán tự ý huỷ hoá đơn đã gửi cho mình có được không?
Hoá đơn đã gửi cho người mua không thể tự ý huỷ theo cách thông thường; việc xử lý phải theo quy định về điều chỉnh, thay thế. Nếu người bán thông báo huỷ một hoá đơn bạn đã nhận, hãy yêu cầu giải thích bằng văn bản và hỏi kế toán.