Một hợp đồng thường có ít nhất ba mốc thời gian khác nhau: ngày các bên ký (thời điểm giao kết), ngày hợp đồng bắt đầu có hiệu lực, và thời hạn hợp đồng — khoảng thời gian các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ. Ba mốc này có thể trùng nhau, nhưng rất thường xuyên lệch nhau, và chỗ lệch là chỗ dễ phát sinh hiểu nhầm.
Thêm vào đó, nhiều hợp đồng dịch vụ, hợp đồng thuê có điều khoản tự động gia hạn: hết hạn mà không ai nói gì thì hợp đồng tự kéo dài. Bài này giải nghĩa từng mốc, cách chúng liên quan nhau, và những tình huống người ký hay bất ngờ nhất.
Ngày ký: thời điểm giao kết hợp đồng
Thời điểm giao kết là lúc các bên chính thức đạt được thống nhất. Với hợp đồng bằng văn bản, theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự, thời điểm giao kết là lúc bên sau cùng ký vào văn bản. Nếu hai bên ký ở hai nơi, hai ngày khác nhau, thì ngày của người ký sau mới là ngày hợp đồng được giao kết.
Chi tiết này nghe nhỏ nhưng có hệ quả. Ví dụ giả định: một bên ký ngày đầu tháng rồi gửi bản giấy cho bên kia, bên kia giữ hai tuần mới ký. Nếu trong hai tuần đó có chuyện thay đổi, bên ký trước có thể vẫn còn đường lui, vì hợp đồng chưa thành. Nhiều người lại tưởng ngày in trên đầu hợp đồng là ngày giao kết, trong khi ngày in đó chỉ là ngày soạn.
Với hợp đồng giao kết bằng lời nói hay bằng tin nhắn, thời điểm giao kết thường là lúc các bên thống nhất về nội dung, cụ thể hơn là lúc bên đưa ra đề nghị nhận được lời chấp nhận. Với hợp đồng mà luật bắt buộc công chứng, chứng thực hoặc đăng ký, các mốc này gắn với thủ tục đó, và đây là phần nên hỏi người có chuyên môn thay vì tự suy ra.
Ngày có hiệu lực: khi nào hợp đồng bắt đầu "chạy"
Hiệu lực là lúc các quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng bắt đầu ràng buộc các bên. Theo nguyên tắc chung, hợp đồng có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ khi các bên thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Nói cách khác, nếu hợp đồng không ghi gì, ngày ký sau cùng cũng là ngày có hiệu lực.
Các bên hoàn toàn có thể thoả thuận khác. Ví dụ giả định: hợp đồng thuê mặt bằng ký giữa tháng nhưng ghi "có hiệu lực từ ngày đầu tháng sau", để bên thuê kịp chuyển đồ. Hoặc hợp đồng ghi hiệu lực khi một điều kiện xảy ra, như "khi bên mua thanh toán đợt đầu" hay "khi được cấp giấy phép". Loại thứ hai gọi là hợp đồng có điều kiện, và rất cần ghi rõ điều kiện đó là gì, ai xác nhận nó đã xảy ra.
Hiểu nhầm hay gặp là coi ngày hiệu lực và ngày bắt đầu làm việc là một. Một hợp đồng có thể có hiệu lực từ ngày ký, nhưng ngày bàn giao, ngày bắt đầu tính tiền, ngày khởi công lại là các mốc riêng ghi trong điều khoản thực hiện. Khi đọc hợp đồng, hãy tìm riêng từng mốc thay vì gộp lại thành "ngày bắt đầu".
Thời hạn hợp đồng: khoảng thời gian, không phải một ngày
Thời hạn hợp đồng là khoảng thời gian các bên ràng buộc với nhau, thường được tính từ ngày có hiệu lực. Có hợp đồng ghi rõ "thời hạn một năm", có hợp đồng ghi ngày bắt đầu và ngày kết thúc cụ thể, có hợp đồng không ghi thời hạn mà kết thúc khi công việc hoàn thành, ví dụ hợp đồng may một lô hàng.
Cách tính thời hạn có quy tắc riêng trong luật dân sự, ví dụ thời hạn tính bằng ngày, tuần, tháng thì ngày đầu tiên tính thế nào, ngày kết thúc rơi vào ngày nghỉ thì sao. Các quy tắc này áp dụng khi hợp đồng không tự quy định cách tính. Để tránh tranh cãi, cách gọn nhất là ghi ngày bắt đầu và ngày kết thúc bằng con số cụ thể, thay vì chỉ ghi khoảng thời gian.
Có một loại hợp đồng không xác định thời hạn: các bên ràng buộc cho đến khi một bên chấm dứt theo cách đã thoả thuận hoặc theo luật. Hợp đồng lao động là ví dụ quen thuộc, nhưng loại hợp đồng này chịu quy tắc riêng của luật lao động và đã có danh mục riêng trên trang. Ở đây chỉ cần nhớ: không xác định thời hạn không có nghĩa là vĩnh viễn, mà là kết thúc theo cách khác chứ không theo ngày.
Đặt ba mốc cạnh nhau
Bảng dưới gom ba khái niệm và câu hỏi nên tự đặt khi đọc từng mốc trong một hợp đồng bất kỳ.
| Khái niệm | Nghĩa bằng lời thường | Câu nên tự hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Thời điểm giao kết | Lúc hai bên chính thức đồng ý, thường là lúc người cuối cùng ký | Ai ký sau cùng, ngày nào, có ghi ngày bên cạnh chữ ký không |
| Ngày có hiệu lực | Lúc quyền và nghĩa vụ bắt đầu ràng buộc | Hợp đồng có ghi hiệu lực khác ngày ký không, có điều kiện kèm theo không |
| Thời hạn hợp đồng | Khoảng thời gian các bên gắn với nhau | Bắt đầu và kết thúc chính xác ngày nào, hết hạn thì điều gì xảy ra |
| Các mốc thực hiện | Ngày giao hàng, bàn giao, thanh toán, khởi công | Mỗi mốc được tính từ ngày ký, ngày hiệu lực hay ngày nào khác |
Nếu một hợp đồng chỉ ghi "trong vòng ba mươi ngày" mà không nói tính từ đâu, đó là chỗ nên hỏi lại hoặc sửa trước khi ký.
Tự động gia hạn: tiện cho cả hai, bất lợi cho người quên
Tự động gia hạn là gì. Đây là điều khoản quy định rằng hết thời hạn mà không bên nào thông báo dừng thì hợp đồng tự kéo dài thêm một kỳ, thường với điều kiện như cũ hoặc theo giá mới do một bên công bố. Bạn gặp nó ở gói internet, gói phần mềm, hợp đồng thuê, thẻ thành viên.
Thường đi kèm thời hạn báo trước. Điều khoản hay ghi: muốn dừng thì phải báo trước một khoảng thời gian trước ngày hết hạn. Nếu bạn báo muộn hơn, hợp đồng có thể đã tự gia hạn và bạn bị ràng buộc thêm một kỳ. Đây là chỗ nhiều người mất tiền nhất vì quên.
Gia hạn khác ký lại hợp đồng mới. Gia hạn là kéo dài hợp đồng cũ, giữ nguyên các điều khoản trừ phần được nêu là thay đổi. Ký mới là lập một hợp đồng khác, có thể với điều khoản hoàn toàn khác. Khi bên kia gửi "thông báo gia hạn kèm điều chỉnh giá", hãy đọc xem đó là gia hạn có điều chỉnh hay thực chất là đề nghị một hợp đồng mới.
Hết hạn mà vẫn tiếp tục làm thì sao. Có những trường hợp hợp đồng hết hạn, không có điều khoản tự gia hạn, nhưng hai bên vẫn tiếp tục như cũ: bên thuê vẫn ở, bên cho thuê vẫn nhận tiền. Hệ quả pháp lý tuỳ loại hợp đồng và luật chuyên ngành; một số loại có quy tắc riêng. Đây là tình huống nên làm rõ bằng văn bản sớm thay vì để kéo dài.
Ví dụ giả định: một hợp đồng thuê mặt bằng có ba mốc lệch nhau
Chị Lan ở Quảng Ninh thuê một mặt bằng để mở tiệm. Chị ký hợp đồng vào giữa tháng, chủ nhà ký sau đó hai ngày vì đi vắng. Hợp đồng ghi có hiệu lực từ ngày đầu tháng sau, thời hạn hai năm, tiền thuê bắt đầu tính sau một tháng miễn phí để sửa sang, và ghi rằng hết hạn mà không bên nào báo dừng thì tự gia hạn thêm một năm.
Trong hợp đồng này, thời điểm giao kết là ngày chủ nhà ký. Ngày hiệu lực là đầu tháng sau. Ngày bắt đầu tính tiền là một mốc khác nữa. Thời hạn hai năm tính từ ngày hiệu lực chứ không phải từ ngày ký hay ngày bắt đầu trả tiền. Nếu chị Lan nhầm thời hạn tính từ ngày bắt đầu trả tiền, chị sẽ tính sai ngày hết hạn và có thể lỡ mốc báo trước để dừng.
Chỉ một hợp đồng thuê bình thường đã có bốn mốc khác nhau. Đọc riêng từng mốc, ghi lại bằng ngày cụ thể, là cách đơn giản nhất để hai bên không cãi nhau về sau.
Thói quen nhỏ giúp không bị bất ngờ
Những việc dưới đây không cần kiến thức pháp lý, chỉ cần làm đều đặn:
- Ghi ngày hết hạn và ngày phải báo trước của mọi hợp đồng có tự gia hạn vào lịch điện thoại, đặt nhắc sớm hơn vài tuần.
- Khi ký, viết ngày bên cạnh chữ ký của mình, đặc biệt khi hai bên ký ở hai thời điểm khác nhau.
- Kiểm tra hợp đồng ghi ngày hiệu lực riêng hay không; nếu có điều kiện, hỏi rõ ai xác nhận điều kiện đã xảy ra và bằng cách nào.
- Muốn dừng hợp đồng tự gia hạn, gửi thông báo bằng cách có bằng chứng như thư điện tử, tin nhắn có lưu, văn bản có ký nhận, thay vì chỉ gọi điện.
- Lưu bản hợp đồng đã ký đủ chữ ký cả hai bên, không chỉ bản mình ký.
Với người quản lý nhiều hợp đồng cùng lúc, như chủ một cửa hàng có hợp đồng thuê mặt bằng, internet, phần mềm bán hàng, bảo trì máy lạnh, một bảng tính đơn giản gồm tên hợp đồng, ngày hiệu lực, ngày hết hạn, ngày phải báo trước và người phụ trách là đủ để không bỏ lỡ mốc nào. Mỗi lần ký mới hay gia hạn, cập nhật ngay một dòng.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn
Các mốc thời gian quyết định nhiều chuyện quan trọng: ai đã vi phạm vì chậm, tiền phạt tính từ ngày nào, quyền khởi kiện còn hay đã hết thời hiệu. Khi đã có tranh chấp xoay quanh ngày tháng, như bên kia nói hợp đồng đã tự gia hạn còn bạn cho rằng đã báo dừng, nên mang toàn bộ giấy tờ và bằng chứng thông báo đến luật sư.
Với các hợp đồng có hình thức bắt buộc như công chứng, đăng ký, hoặc hợp đồng thuộc luật chuyên ngành như lao động, kinh doanh bất động sản, bảo hiểm, quy tắc về hiệu lực và thời hạn có thể khác nguyên tắc chung. Trang này chỉ giải nghĩa khái niệm ở mức phổ thông; trường hợp cụ thể cần ý kiến của người có chuyên môn và văn bản hiện hành.
Khi đi hỏi, mang theo bản hợp đồng có đủ chữ ký, mọi phụ lục, các thông báo đã gửi và đã nhận kèm thời điểm gửi. Người tư vấn sẽ cần dựng lại dòng thời gian: ai ký khi nào, hiệu lực từ khi nào, ai báo gì vào ngày nào. Dòng thời gian càng đầy đủ thì câu trả lời càng chắc.
Câu hỏi thường gặp
Hai bên ký hợp đồng vào hai ngày khác nhau thì hợp đồng có từ ngày nào?
Theo nguyên tắc chung với hợp đồng bằng văn bản, thời điểm giao kết là lúc bên sau cùng ký. Nếu hợp đồng không ghi ngày hiệu lực khác thì đó cũng là ngày có hiệu lực. Vì vậy nên ghi ngày bên cạnh chữ ký.
Hợp đồng không ghi ngày hiệu lực thì có hiệu lực khi nào?
Theo nguyên tắc chung, hợp đồng có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ khi các bên thoả thuận khác hoặc luật quy định khác. Một số loại hợp đồng bắt buộc công chứng hay đăng ký có quy tắc riêng, nên cần hỏi người có chuyên môn.
Hợp đồng tự động gia hạn mà quên báo dừng thì có thoát được không?
Tuỳ điều khoản đã ký và luật áp dụng. Nếu điều khoản rõ ràng và bạn báo muộn, hợp đồng có thể đã được gia hạn. Với người tiêu dùng, một số quy định bảo vệ có thể áp dụng; nên liên hệ bên cung cấp ngay và hỏi tổ chức bảo vệ người tiêu dùng nếu cần.
Thời hạn hợp đồng và thời hạn thanh toán khác nhau thế nào?
Thời hạn hợp đồng là khoảng thời gian các bên ràng buộc với nhau. Thời hạn thanh toán là mốc hoặc khoảng thời gian cụ thể để trả một khoản tiền, nằm trong điều khoản thực hiện. Một hợp đồng dài có thể có nhiều thời hạn thanh toán khác nhau.
Hết hạn hợp đồng thuê nhưng vẫn ở và trả tiền thì hợp đồng còn không?
Tình huống này phụ thuộc điều khoản đã ký và quy định riêng cho loại hợp đồng thuê đó. Thay vì dựa vào suy đoán, hai bên nên lập văn bản gia hạn hoặc hợp đồng mới để rõ quyền và nghĩa vụ; nếu đã có tranh chấp thì hỏi luật sư.
Ghi thời hạn bằng số ngày hay ghi ngày bắt đầu và kết thúc thì tốt hơn?
Ghi cụ thể ngày bắt đầu và ngày kết thúc thường ít gây tranh cãi hơn, vì không phải suy luận cách tính. Nếu chỉ ghi số ngày, cần nói rõ tính từ mốc nào và có tính ngày nghỉ hay không.