DeHieu.comDễ Hiểu
Hợp đồng, hoá đơn, chứng từ giải nghĩa

Hợp đồng, thoả thuận và biên bản ghi nhớ: giấy nào ràng buộc, giấy nào chỉ là ý định

Giải nghĩa bằng lời thường: hợp đồng, bản thoả thuận và biên bản ghi nhớ khác nhau ở đâu, vì sao cái tên trên đầu trang không quyết định sức ràng buộc.

Two small business owners in a Da Nang cafe reading stapled papers across a wooden table, one pointing at a page, faces turned away, warm afternoon light

Hợp đồng, bản thoả thuận và biên bản ghi nhớ là ba cái tên hay xuất hiện trên đầu những tờ giấy hai bên cùng ký, nhưng cái tên không quyết định tờ giấy đó có ràng buộc hay không. Thứ quyết định là nội dung bên trong: hai bên đã thống nhất những quyền và nghĩa vụ gì, rõ đến mức nào, và có ý muốn bị ràng buộc bởi điều đó hay không.

Nhiều người cầm một tờ "biên bản ghi nhớ" và yên tâm rằng mình chưa cam kết gì, hoặc ngược lại, cầm một tờ "thoả thuận" và nghĩ rằng nó yếu hơn hợp đồng. Cả hai cách hiểu đều có thể sai. Bài này giải nghĩa ba khái niệm bằng lời thường, chỉ ra chỗ hay nhầm, và nói rõ lúc nào nên mang giấy đến người làm luật đọc trước khi đặt bút.

Hợp đồng theo nghĩa của luật: một sự thống nhất ý chí

Trong ngôn ngữ pháp lý Việt Nam, hợp đồng được hiểu là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ. Nói gọn hơn: hai hay nhiều người cùng đồng ý về một việc, và từ sự đồng ý đó, mỗi người có những việc phải làm và những thứ được đòi. Bộ luật Dân sự là văn bản gốc định nghĩa điều này; các luật chuyên ngành như luật thương mại, luật lao động, luật kinh doanh bất động sản bổ sung quy tắc riêng cho từng loại.

Điểm cần nắm là hợp đồng trước hết là một sự thống nhất ý chí, còn tờ giấy chỉ là một cách ghi lại sự thống nhất đó. Vì vậy, luật cho phép hợp đồng được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản, hoặc bằng hành vi cụ thể, trừ những loại mà luật bắt buộc phải lập thành văn bản, phải công chứng hay phải đăng ký. Một người mua ổ bánh mì, đưa tiền, nhận bánh — đó cũng là một hợp đồng mua bán, dù không ai ký gì.

Từ đây ta thấy chữ "hợp đồng" trên đầu trang không phải là điều kiện để có hợp đồng. Thứ biến một tờ giấy thành hợp đồng là việc nó ghi lại được những điều hai bên thật sự đã đồng ý và muốn bị ràng buộc: làm gì, giao gì, trả gì, khi nào, nếu không làm thì sao. Thiếu những điều cốt lõi đó, tờ giấy có đóng dấu đỏ vẫn có thể chỉ là một bản ghi chép ý định.

"Thoả thuận" là chữ rộng hơn, không phải chữ yếu hơn

Trong đời sống, người ta hay đặt tên giấy là "bản thoả thuận" khi việc có vẻ nhỏ, thân tình, hoặc khi muốn tránh cảm giác nặng nề của chữ "hợp đồng". Ví dụ giả định: hai anh em thoả thuận chia nhau tiền sửa mái nhà chung, một nhóm bạn thoả thuận góp vốn mở quán, hai hàng xóm thoả thuận về lối đi chung. Những tờ giấy này thường ngắn, viết tay, không có điều khoản phạt.

Nhưng về bản chất, nếu bản thoả thuận ghi rõ ai làm gì, ai trả bao nhiêu, khi nào, thì nó chính là một hợp đồng, chỉ mang tên khác. Luật nhìn vào nội dung chứ không nhìn vào tiêu đề. Ngược lại, một tờ giấy có tiêu đề "hợp đồng" nhưng chỉ ghi chung chung "hai bên cùng hợp tác phát triển" mà không có nghĩa vụ cụ thể nào thì sức ràng buộc rất mỏng, vì không có gì rõ ràng để đòi.

Chữ "thoả thuận" còn được dùng theo một nghĩa nữa: chỉ một điều khoản hay một phần ý chí bên trong hợp đồng, như "theo thoả thuận của hai bên", "trừ trường hợp có thoả thuận khác". Khi gặp cụm này trong văn bản luật, nó có nghĩa là luật để các bên tự quyết, và chỉ khi các bên không nói gì thì quy tắc mặc định của luật mới được áp vào. Đây là lý do một bản thoả thuận viết kỹ có thể thay đổi rất nhiều hậu quả pháp lý so với việc để mặc luật quyết.

Biên bản ghi nhớ: tờ giấy ghi ý định, nhưng không phải lúc nào cũng vô hại

Biên bản ghi nhớ thường dùng ở giai đoạn trước hợp đồng. Nó còn được gọi theo tiếng Anh là MOU. Hai bên gặp nhau, thấy có thể làm ăn, và ghi lại những điểm đã bàn: hướng hợp tác, các việc sẽ tìm hiểu tiếp, thời gian dự kiến đàm phán. Mục đích là đánh dấu tiến độ và tạo khung cho các bước sau, chứ chưa phải là cam kết giao hàng hay trả tiền.

Tên gọi không tự làm nó mất sức ràng buộc. Nếu trong biên bản ghi nhớ có những câu mang tính nghĩa vụ rõ ràng, chẳng hạn một bên cam kết không đàm phán với người khác trong một khoảng thời gian, hay cam kết giữ bí mật thông tin được chia sẻ, thì những câu đó có thể bị coi là ràng buộc. Người ký nghĩ "chỉ là ghi nhớ" có thể bất ngờ khi bị đòi thực hiện.

Cách viết phổ biến là tách phần ràng buộc và phần không ràng buộc. Nhiều biên bản ghi nhớ ghi thẳng rằng các nội dung hợp tác chỉ là ý định, trừ một số điều khoản như bảo mật, chi phí tự chịu, luật áp dụng là có hiệu lực ràng buộc. Cách viết này giúp hai bên hiểu giống nhau về sức nặng của từng câu.

Đừng dùng biên bản ghi nhớ để né việc ký hợp đồng. Có người cố ý chỉ ký biên bản ghi nhớ rồi bắt đầu làm việc thật, giao hàng thật, chuyển tiền thật. Khi có tranh chấp, việc xác định hai bên đã thống nhất những gì trở nên rất khó, vì giấy ghi ý định còn việc làm thì đã vượt xa ý định.

So sánh nhanh ba loại giấy

Bảng dưới đây không phải quy tắc cứng, vì như đã nói, nội dung quyết định tất cả. Nó chỉ giúp bạn hình dung cách người ta thường dùng ba cái tên này trong thực tế.

Tiêu chíHợp đồngBản thoả thuậnBiên bản ghi nhớ
Thường dùng khi nàoKhi đã chốt việc, chốt giá, chốt thời hạnViệc nhỏ, giữa người quen, hoặc một phần việc lớnKhi mới bàn hướng hợp tác, chưa chốt chi tiết
Mức chi tiết thường gặpCao: có nghĩa vụ, thanh toán, vi phạm, tranh chấpTrung bình, nhiều khi chỉ vài dòngThấp: ghi ý định và bước tiếp theo
Sức ràng buộcRàng buộc nếu đủ điều kiện có hiệu lựcRàng buộc như hợp đồng nếu nội dung đủ rõThường không ràng buộc phần ý định, có thể ràng buộc một số điều khoản riêng
Rủi ro hay gặpKý mà chưa đọc hết điều khoảnViết quá sơ sài, thiếu điều kiện khi có chuyệnTưởng chưa cam kết gì nhưng đã ký điều khoản ràng buộc

Điểm chung của ba cột: thứ bảo vệ bạn là sự rõ ràng về việc ai làm gì, chứ không phải chữ in đậm trên đầu trang.

Những hiểu nhầm hay gặp quanh ba cái tên

Dưới đây là những câu người không chuyên hay nói, kèm cách hiểu đúng hơn:

  • "Chưa ký hợp đồng thì chưa có gì ràng buộc." Không hẳn. Nếu hai bên đã thống nhất và bắt đầu thực hiện, như đã giao hàng và đã nhận tiền, thì giữa họ có thể đã hình thành hợp đồng bằng hành vi.
  • "Thoả thuận viết tay thì không có giá trị." Viết tay hay đánh máy không quyết định giá trị. Điều quan trọng là nội dung rõ, người ký đúng, và loại việc đó không nằm trong nhóm luật bắt buộc phải công chứng hoặc đăng ký.
  • "Biên bản ghi nhớ không bao giờ ràng buộc." Phần ý định thì thường không, nhưng các câu cam kết cụ thể bên trong có thể ràng buộc. Đọc từng câu, đừng đọc cái tên.
  • "Có dấu đỏ mới là hợp đồng thật." Con dấu là chuyện của tổ chức; giữa cá nhân với nhau thì không có dấu. Một số giao dịch cần công chứng, chứng thực theo luật — đó là chuyện khác với việc đóng dấu.
  • "Đặt tên thoả thuận cho nhẹ thì sau này dễ rút." Cái tên không làm nghĩa vụ nhẹ đi. Muốn có đường lui thì phải viết rõ điều kiện chấm dứt ngay trong nội dung.

Năm câu tự hỏi để biết một tờ giấy ràng buộc đến đâu

Trước khi ký bất kỳ tờ nào trong ba loại, bạn có thể tự đọc lại theo năm câu dưới đây. Chúng không thay cho ý kiến chuyên môn, nhưng giúp bạn nhìn ra tờ giấy đang thật sự nói gì:

  1. Mỗi bên phải làm việc gì, giao thứ gì, trả khoản gì? Nếu không tìm được câu trả lời cụ thể, tờ giấy đó đang ghi ý định nhiều hơn nghĩa vụ.
  2. Có mốc thời gian nào không: ngày bắt đầu, hạn hoàn thành, hạn thanh toán? Nghĩa vụ không có hạn thì rất khó đòi.
  3. Có câu nào dùng chữ "cam kết", "có nghĩa vụ", "phải", "không được" không? Đó là những chỗ thường mang sức ràng buộc, kể cả khi nằm trong biên bản ghi nhớ.
  4. Nếu một bên không làm thì sao? Tờ giấy có nói gì về hậu quả, cách chấm dứt, cách giải quyết bất đồng không.
  5. Ai đang ký, ký với tư cách cá nhân hay thay mặt một tổ chức? Người ký thay tổ chức cần có quyền đại diện, nếu không thì sức ràng buộc với tổ chức đó có thể bị đặt câu hỏi.

Nếu sau năm câu mà bạn thấy tờ giấy mập mờ, đó là dấu hiệu nên viết lại cho rõ, chứ không phải dấu hiệu nên ký cho nhanh rồi tính sau.

Khi nào nên nhờ người làm luật đọc trước khi ký

Không phải tờ giấy nào cũng cần luật sư. Một bản thoả thuận chia tiền điện nước giữa người thuê chung phòng thì hai bên tự đọc kỹ là đủ. Nhưng có những tình huống mà chi phí nhờ người chuyên môn đọc nhỏ hơn rất nhiều so với rủi ro: giấy liên quan đến nhà đất, góp vốn làm ăn, hợp tác dài hạn với doanh nghiệp, giấy có điều khoản phạt hay điều khoản độc quyền, hoặc giấy viết bằng tiếng nước ngoài.

Biên bản ghi nhớ với đối tác lớn cũng nên được đọc kỹ, vì đó là lúc các điều khoản bảo mật, độc quyền đàm phán và chi phí thường được cài vào một cách nhẹ nhàng. Ký xong mới hỏi thì khó sửa hơn nhiều so với hỏi trước.

Khi mang giấy đi hỏi, hãy chuẩn bị sẵn ba điều: bạn muốn đạt được gì từ việc này, bạn lo nhất điều gì, và các bên đã nói miệng với nhau những gì mà giấy chưa ghi. Người tư vấn cần biết khoảng trống giữa lời nói và giấy tờ để chỉ ra chỗ phải viết thêm. Trang này chỉ giải nghĩa khái niệm, không thay cho ý kiến của người có chuyên môn về trường hợp cụ thể của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Bản thoả thuận viết tay giữa hai người có giá trị như hợp đồng không?

Có thể có, nếu nội dung ghi rõ quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, người ký có năng lực và tự nguyện, và loại giao dịch đó không thuộc nhóm luật bắt buộc phải công chứng, chứng thực hoặc đăng ký. Viết tay hay đánh máy không tự quyết định giá trị.

Biên bản ghi nhớ có bắt buộc phải thực hiện không?

Phần ghi ý định hợp tác thường không bắt buộc thực hiện. Tuy vậy, những điều khoản viết theo dạng cam kết rõ ràng như giữ bí mật, không đàm phán với bên khác trong một thời gian có thể bị coi là ràng buộc, nên cần đọc từng câu.

Tiêu đề ghi sai thành thoả thuận thay vì hợp đồng có sao không?

Thường không ảnh hưởng đến bản chất, vì luật xem xét nội dung chứ không xem tiêu đề. Điều cần kiểm là các điều khoản cốt lõi đã rõ chưa: đối tượng, giá, thời hạn, cách thanh toán, trách nhiệm khi vi phạm, cách chấm dứt.

Chưa ký giấy nhưng đã giao hàng và nhận tiền thì có hợp đồng chưa?

Nhiều khả năng đã có hợp đồng được giao kết bằng hành vi, vì hai bên đã thể hiện sự đồng ý qua việc thực hiện. Khó khăn nằm ở chỗ chứng minh nội dung đã thống nhất, nên tin nhắn, hoá đơn, chứng từ chuyển tiền rất quan trọng.

Có nên ký biên bản ghi nhớ trước khi ký hợp đồng chính không?

Tuỳ quy mô và độ phức tạp của việc hợp tác. Với dự án dài, nhiều bên, biên bản ghi nhớ giúp chốt khung đàm phán. Với giao dịch nhỏ, nó có thể chỉ thêm một tờ giấy. Quan trọng là hai bên hiểu giống nhau câu nào ràng buộc, câu nào không.

Ai có thể giúp đọc một biên bản ghi nhớ bằng tiếng nước ngoài?

Nên tìm luật sư hoặc người tư vấn pháp lý quen làm việc với văn bản song ngữ trong lĩnh vực của bạn. Chỉ dịch nghĩa từng câu là chưa đủ, vì nhiều thuật ngữ mang sức ràng buộc khác nhau tuỳ hệ thống pháp luật được chọn áp dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138