Hộ kinh doanh là hình thức kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên một hộ gia đình đăng ký, không có tư cách pháp nhân, và người đứng tên chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có trụ sở, đăng ký theo Luật Doanh nghiệp; phần lớn loại hình doanh nghiệp có tư cách pháp nhân và chủ sở hữu chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn góp.
Từ khác biệt gốc đó kéo theo hàng loạt khác biệt khác: cách ghi sổ, cách dùng hoá đơn, cách tính thuế, khả năng mở rộng. Bài này giải nghĩa từng điểm ở mức nguyên tắc để bạn đọc giấy tờ, nghe kế toán giải thích mà không bị rối. Bài không hướng dẫn thủ tục đăng ký và không nêu ngưỡng doanh thu hay tỷ lệ thuế, vì chế độ thuế với hộ kinh doanh đang thay đổi; con số cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Tư cách pháp nhân: chữ khó nhất nhưng quan trọng nhất
Pháp nhân, nói đơn giản, là một "người" trước pháp luật nhưng không phải con người. Nó có tên, có tài sản tách khỏi tài sản của chủ, tự đứng ra ký hợp đồng, tự đi kiện và bị kiện bằng tên của chính nó. Công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh đều có tư cách pháp nhân.
Hộ kinh doanh thì không. Tên hộ chỉ là tên gọi của cửa hàng; về pháp lý, người đứng ra giao dịch là chủ hộ. Hợp đồng thuê mặt bằng, hợp đồng nhập hàng, khoản vay — tất cả rốt cuộc gắn với cá nhân chủ hộ (và thành viên hộ, tuỳ trường hợp). Doanh nghiệp tư nhân là trường hợp đặc biệt: được gọi là doanh nghiệp nhưng cũng không có tư cách pháp nhân, chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản như chủ hộ.
Vì sao điều này quan trọng với người không chuyên? Vì nó quyết định khi làm ăn thua lỗ, chủ nợ được đòi tới đâu. Ví dụ giả định: một quán cà phê nợ nhà cung cấp một khoản lớn rồi đóng cửa. Nếu quán là hộ kinh doanh, chủ nợ có thể đòi vào tài sản riêng của chủ hộ, kể cả tài sản không dùng cho quán. Nếu quán thuộc một công ty trách nhiệm hữu hạn, về nguyên tắc chủ nợ chỉ đòi được trong phạm vi tài sản của công ty. Nguyên tắc này có ngoại lệ khi chủ sở hữu lẫn lộn tài sản hay làm sai quy định; chi tiết thuộc về luật sư.
Bảng so sánh ở mức nguyên tắc
Bảng dưới đặt hai hình thức cạnh nhau theo những tiêu chí người kinh doanh nhỏ hay quan tâm. Mỗi ô là nguyên tắc chung; quy định chi tiết và ngoại lệ do văn bản hiện hành điều chỉnh.
| Tiêu chí | Hộ kinh doanh | Doanh nghiệp (ví dụ công ty TNHH) |
|---|---|---|
| Tư cách pháp nhân | Không có | Có (trừ doanh nghiệp tư nhân) |
| Trách nhiệm với khoản nợ | Chủ hộ chịu bằng toàn bộ tài sản | Trong phạm vi vốn góp, trừ trường hợp đặc biệt |
| Ai đứng tên giao dịch | Chủ hộ | Công ty, qua người đại diện theo pháp luật |
| Sổ sách, kế toán | Đơn giản hơn, theo chế độ dành cho hộ | Theo chế độ kế toán doanh nghiệp, có báo cáo tài chính |
| Thuế chính | Thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân của hộ | Thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp |
| Cách tính thuế thu nhập | Thường dựa trên doanh thu theo tỷ lệ; đang có thay đổi | Dựa trên thu nhập chịu thuế, tức doanh thu trừ chi phí được trừ |
| Góp vốn, kêu gọi thêm người | Khó, vì không tách được phần sở hữu | Dễ hơn, có quy định về phần vốn góp, cổ phần |
Hàng "cách tính thuế thu nhập" là chỗ đang thay đổi nhiều nhất. Hướng chung khi bỏ thuế khoán là hộ tự khai theo doanh thu thực tế, và có bàn đến việc cho một số hộ tính thuế theo thu nhập thay vì theo doanh thu. Vì vậy bạn đọc hàng đó như một mô tả xu hướng, rồi tra quy định đang áp dụng.
Thuế của hai hình thức khác nhau từ đâu
Thuế đánh vào ai. Với hộ kinh doanh, thu nhập từ kinh doanh là thu nhập của cá nhân chủ hộ và thành viên, nên thuế đánh vào nó là thuế thu nhập cá nhân. Với công ty, thu nhập thuộc về công ty, nên thuế là thuế thu nhập doanh nghiệp. Chủ công ty nhận tiền từ công ty (lương, cổ tức, lợi nhuận được chia) thì lại có nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân riêng ở bước đó.
Tính trên doanh thu hay trên lợi nhuận. Cách quen thuộc với hộ là lấy doanh thu nhân với một tỷ lệ theo ngành, không cần chứng minh chi phí. Doanh nghiệp tính trên thu nhập chịu thuế, nghĩa là phải chứng minh chi phí bằng hoá đơn, chứng từ. Mỗi cách có cái lợi và cái phiền riêng, không cách nào "rẻ hơn" trong mọi trường hợp.
Thuế giá trị gia tăng. Cả hai đều có thể phát sinh, nhưng cách tính khác nhau theo phương pháp mà mỗi bên áp dụng. Phần này có site chuyên đề riêng giải thích sâu; ở đây chỉ cần nhớ đó là thuế đánh vào hàng hoá dịch vụ bán ra, không phải thuế trên lãi.
Kỳ khai và giấy tờ. Doanh nghiệp khai theo tháng hoặc quý và quyết toán năm, kèm báo cáo tài chính. Hộ kinh doanh khai theo kỳ dành cho hộ, giấy tờ gọn hơn. Kỳ khai cụ thể do quy định hiện hành và quy mô của bạn quyết định.
Những hiểu sai thường gặp
Khi bàn chuyện "mở hộ hay mở công ty", có vài niềm tin lan truyền mà nếu tin theo sẽ dẫn tới quyết định sai:
- "Hộ kinh doanh thì không phải đóng thuế." Hộ dưới mức doanh thu quy định được miễn, hộ trên mức đó vẫn nộp. Không có chuyện cứ là hộ thì miễn.
- "Lập công ty là được bảo vệ hoàn toàn tài sản riêng." Trách nhiệm hữu hạn là nguyên tắc, nhưng nếu bạn bảo lãnh cá nhân cho khoản vay của công ty, hay lẫn lộn tiền công ty với tiền nhà, sự bảo vệ đó có thể không còn như mong đợi.
- "Doanh nghiệp tư nhân là công ty có một chủ." Không chính xác. Công ty TNHH một thành viên mới là công ty có một chủ và có tư cách pháp nhân. Doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân, chủ chịu trách nhiệm vô hạn.
- "Hộ kinh doanh không được dùng hoá đơn." Hộ vẫn dùng hoá đơn, và khi chuyển sang tự khai, nhiều hộ dùng hoá đơn điện tử, có trường hợp khởi tạo từ máy tính tiền.
- "Chọn rồi là không đổi được." Hộ có thể chuyển thành doanh nghiệp theo thủ tục; nhiều người bắt đầu bằng hộ rồi chuyển lên khi quy mô lớn dần.
Mỗi điểm trên đều có chi tiết riêng mà bài giải nghĩa không thay được tư vấn. Mục đích ở đây là giúp bạn đặt đúng câu hỏi khi đi hỏi.
Bạn gặp hai khái niệm này ở đâu
Khi đi mua hàng và xin hoá đơn, tên người bán trên hoá đơn cho bạn biết bạn đang giao dịch với hộ hay với công ty. Hoá đơn của hộ ghi tên hộ và chủ hộ; hoá đơn của công ty ghi tên công ty và mã số doanh nghiệp. Với người mua là doanh nghiệp, sự khác biệt này ảnh hưởng tới việc hạch toán, nên kế toán bên mua thường hỏi kỹ.
Khi ký hợp đồng thuê nhà để mở tiệm, chủ nhà ký với chủ hộ hay với công ty là hai chuyện khác nhau về trách nhiệm. Khi đi vay, ngân hàng xem hồ sơ của hộ giống hồ sơ cá nhân có thu nhập từ kinh doanh, còn hồ sơ công ty thì xem báo cáo tài chính. Khi tuyển người làm, hộ hay công ty đều có nghĩa vụ với người lao động theo luật lao động, nhưng hồ sơ và cách quản lý khác nhau.
Trong đời sống thường ngày, người ta hay gọi chung mọi cửa hàng là "công ty" hoặc "tiệm". Khi đọc tin tức về chính sách, chú ý chữ được dùng: chính sách cho "hộ kinh doanh" không tự động áp cho "doanh nghiệp nhỏ và vừa", và ngược lại.
Khi hộ chuyển lên doanh nghiệp, những gì đổi theo
Nhiều hộ bắt đầu nhỏ rồi lớn dần và tính chuyện thành lập công ty. Ở mức khái niệm, việc chuyển đổi kéo theo những thay đổi sau, mỗi thay đổi đều cần chuẩn bị trước:
- Chủ thể nộp thuế đổi: từ cá nhân chủ hộ sang công ty. Mã số thuế của công ty là mã mới, tách khỏi mã của cá nhân chủ hộ.
- Cách tính thuế thu nhập đổi: từ cách tính dành cho hộ sang thuế thu nhập doanh nghiệp trên thu nhập chịu thuế, nghĩa là chứng từ chi phí trở thành thứ quyết định.
- Sổ sách đổi: từ sổ đơn giản của hộ sang chế độ kế toán doanh nghiệp, có báo cáo tài chính năm. Phần lớn công ty nhỏ cần kế toán, thuê ngoài hoặc tự làm.
- Tiền của chủ đổi tính chất: tiền trong tài khoản công ty không còn là tiền của chủ. Chủ muốn lấy tiền ra phải qua lương, lợi nhuận được chia hoặc hình thức hợp lệ khác, và mỗi hình thức có nghĩa vụ thuế riêng.
- Hợp đồng, hoá đơn, tài khoản đổi tên: các hợp đồng đang đứng tên chủ hộ cần được chuyển hoặc ký lại với công ty; khách hàng cần cập nhật thông tin xuất hoá đơn.
Thủ tục chuyển đổi cụ thể thuộc về các trang thủ tục. Điều đáng nhớ ở mức khái niệm là chuyển lên công ty không chỉ là đổi biển hiệu, mà là đổi người chịu trách nhiệm và đổi cách tiền chảy.
Khi nào cần hỏi luật sư hoặc kế toán
Chọn hình thức kinh doanh là quyết định có hệ quả lâu dài về trách nhiệm và thuế, nên phần giải nghĩa chỉ là bước đầu. Bạn nên hỏi người chuyên môn khi: có từ hai người trở lên góp tiền làm chung; ngành nghề có điều kiện hoặc cần giấy phép riêng; dự định vay vốn lớn hoặc bảo lãnh bằng tài sản gia đình; khách hàng chủ yếu là doanh nghiệp và cần hoá đơn đều đặn; hoặc đang là hộ và cân nhắc chuyển lên công ty.
Khi đi hỏi, mô tả rõ quy mô dự kiến, số người góp vốn, khách hàng chính là ai, có thuê người làm không và dự định vài năm tới. Luật sư trả lời phần trách nhiệm và cấu trúc sở hữu; kế toán hoặc cơ quan thuế trả lời phần nghĩa vụ thuế và sổ sách. Đừng gộp hai câu hỏi cho một người nếu họ chỉ chuyên một mảng.
Thủ tục đăng ký cụ thể, hồ sơ, nơi nộp sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính thuộc về các trang chuyên về thủ tục. Trang này dừng ở việc giải nghĩa để bạn hiểu mình đang chọn cái gì.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có tư cách pháp nhân không?
Không. Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, chủ hộ đứng ra giao dịch và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Tên hộ chỉ là tên gọi của cơ sở kinh doanh, không phải một chủ thể pháp lý tách khỏi chủ hộ.
Doanh nghiệp tư nhân khác công ty TNHH một thành viên thế nào?
Cả hai đều có một chủ, nhưng doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân và chủ chịu trách nhiệm vô hạn, còn công ty TNHH một thành viên có tư cách pháp nhân và chủ sở hữu chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn điều lệ, trừ trường hợp đặc biệt.
Hộ kinh doanh nộp thuế thu nhập cá nhân hay thuế thu nhập doanh nghiệp?
Hộ kinh doanh nộp thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ kinh doanh, cùng với thuế giá trị gia tăng nếu thuộc diện. Thuế thu nhập doanh nghiệp áp cho doanh nghiệp. Cách tính cụ thể đối với hộ đang thay đổi, nên tra văn bản hiện hành.
Lập công ty có chắc chắn nộp thuế ít hơn hộ kinh doanh không?
Không chắc. Hai hình thức tính thuế trên cơ sở khác nhau, cộng thêm chi phí sổ sách, kế toán và thuế khi rút tiền về cho chủ. Có trường hợp công ty lợi hơn, có trường hợp hộ lợi hơn. Nên nhờ kế toán tính trên số liệu dự kiến của bạn.
Một người có thể vừa đứng tên hộ kinh doanh vừa làm chủ công ty không?
Về nguyên tắc có những giới hạn nhất định khi một người đồng thời là chủ hộ và chủ một số loại hình doanh nghiệp, đặc biệt với doanh nghiệp tư nhân. Quy định cụ thể nằm trong luật về đăng ký kinh doanh hiện hành, nên kiểm tra trước khi đăng ký.
Hộ kinh doanh có được thuê nhân viên không?
Được. Hộ kinh doanh có thể thuê người lao động và có nghĩa vụ với họ theo luật lao động như ký hợp đồng, trả lương, tham gia bảo hiểm khi thuộc diện. Quy mô lao động quá lớn có thể là dấu hiệu nên cân nhắc chuyển sang doanh nghiệp.