Đề nghị giao kết hợp đồng là lời một bên đưa ra, thể hiện rõ ý muốn ký kết và sẵn sàng bị ràng buộc nếu bên kia đồng ý. Khi bên nhận chấp nhận toàn bộ lời đề nghị đó và sự chấp nhận đến được với người đề nghị, hợp đồng thành hình — nhiều khi trước cả lúc có tờ giấy nào được ký.
Khái niệm này nghe khô, nhưng nó trả lời những câu rất đời thường: gửi báo giá cho khách rồi có được đổi giá không, khách nhắn "chốt" thì đã thành giao dịch chưa, trả lời "đồng ý nhưng giảm thêm chút" thì là đồng ý hay chưa, khách im lặng thì có tính là ưng. Bài dưới đây giải nghĩa từng mảnh, không đi vào thủ tục.
Một hợp đồng thường đi qua hai bước: đề nghị và chấp nhận
Bộ luật Dân sự mô tả quá trình hình thành hợp đồng bằng hai hành động nối tiếp. Bước đầu là đề nghị: một bên nói ra những điều mình muốn, đủ rõ để bên kia chỉ cần gật là xong. Bước sau là chấp nhận: bên được đề nghị trả lời đồng ý với toàn bộ nội dung đó. Khi hai bước khớp nhau, hai ý chí gặp nhau, và đó là lúc hợp đồng được giao kết.
Cách nhìn này hữu ích vì nó giúp bạn xác định thời điểm. Trong tranh chấp, câu hỏi "hợp đồng có từ lúc nào" quyết định ai đã có nghĩa vụ, giá nào được áp dụng, ai được đổi ý. Ví dụ giả định: một cửa hàng gửi tin nhắn báo giá một lô hàng, khách trả lời đồng ý ngay trong ngày, hôm sau giá nguyên liệu tăng và cửa hàng muốn đổi giá. Nếu tin nhắn đầu tiên là một đề nghị thật sự và khách đã chấp nhận kịp thời, cửa hàng khó mà đơn phương đổi.
Tất nhiên, với những loại giao dịch mà luật bắt buộc phải lập văn bản, công chứng hay đăng ký, như chuyển nhượng quyền sử dụng đất, chuyện đề nghị và chấp nhận qua tin nhắn không đủ để thay hình thức bắt buộc. Phần lớn giao dịch mua bán hàng ngày thì không rơi vào nhóm này.
Thế nào mới là một đề nghị, thế nào chỉ là lời mời
Đề nghị phải thể hiện rõ ý muốn bị ràng buộc. Lời nói "anh cần thì em bán cho" chưa phải đề nghị, vì thiếu hàng gì, giá bao nhiêu, giao khi nào. Một tin nhắn ghi rõ "bán cho anh lô hàng này, số lượng như ảnh, giá như sau, giao trong tuần, đồng ý thì chuyển cọc" thì gần với đề nghị hơn nhiều.
Đề nghị có thể gửi cho một người cụ thể hoặc cho công chúng. Luật cho phép đề nghị hướng tới một bên xác định hoặc tới công chúng. Tuy vậy, quảng cáo, tờ rơi, bài đăng bán hàng thường được hiểu là lời mời người khác đưa ra đề nghị, trừ khi nội dung thể hiện rõ người đăng sẵn sàng bị ràng buộc với bất kỳ ai đáp ứng điều kiện.
Báo giá có thể là đề nghị, có thể chỉ là thông tin. Một bảng báo giá chung, ghi "giá tham khảo, có thể thay đổi" thì khó coi là đề nghị ràng buộc. Một báo giá gửi riêng cho một khách, ghi rõ hàng, số lượng, giá, thời hạn trả lời, thì nhiều khả năng là đề nghị. Câu chữ trong báo giá quyết định chứ không phải cái tên.
Thời hạn trả lời là phần quan trọng của đề nghị. Nếu đề nghị nêu thời hạn trả lời, người đề nghị bị ràng buộc trong thời hạn đó. Nếu không nêu, luật dùng khái niệm thời gian hợp lý, tuỳ hoàn cảnh. Ghi rõ "báo giá có giá trị đến hết ngày" là cách tự bảo vệ đơn giản cho người bán.
Chấp nhận phải là chấp nhận toàn bộ
Đây là chỗ nhiều người nhầm nhất. Khi bên nhận trả lời "đồng ý, nhưng giao sớm hơn hai ngày" hoặc "lấy giá đó nhưng miễn phí vận chuyển", thì về mặt pháp lý đó không phải là chấp nhận. Đó là một đề nghị mới, với vai trò hai bên đảo ngược: giờ người bán mới là người được đề nghị, và họ có quyền đồng ý hoặc không.
Hệ quả thực tế là giá cũ không còn giữ được nữa. Ví dụ giả định: người bán đưa giá, người mua mặc cả thêm, người bán im lặng không trả lời, vài ngày sau người mua quay lại nói "thôi, lấy giá cũ cũng được". Lúc này đề nghị ban đầu có thể đã hết hiệu lực vì người mua đã từ chối nó bằng một lời mặc cả. Người bán có quyền đưa giá khác.
Bài học cho cả hai phía là viết rõ khi chốt. Một tin nhắn chấp nhận gọn gàng nên nhắc lại những điểm chính đã thống nhất: hàng gì, số lượng, giá, thời gian giao, cách trả tiền. Nếu còn điều gì muốn thay đổi, hãy nói rõ đó là đề nghị sửa và chờ bên kia xác nhận, đừng gộp vào câu "đồng ý" rồi tự coi như đã xong.
Im lặng, trả lời chậm, rút lại: những tình huống hay gặp
Ngoài câu trả lời "đồng ý" rõ ràng, thực tế còn nhiều kiểu phản hồi mập mờ. Bảng dưới tóm cách luật nhìn nhận theo nguyên tắc chung; trường hợp cụ thể có thể khác tuỳ thoả thuận và thói quen giữa các bên.
| Tình huống | Cách hiểu theo nguyên tắc chung | Điều nên làm |
|---|---|---|
| Bên nhận im lặng, không trả lời | Im lặng không phải là chấp nhận, trừ khi hai bên đã thoả thuận hoặc có thói quen giao dịch coi im lặng là đồng ý | Đừng coi khách "đã xem không nói gì" là đã chốt; nhắn xác nhận lại |
| Chấp nhận đến sau khi hết thời hạn trả lời | Thường được coi là một đề nghị mới của bên chậm trả lời | Người đề nghị ban đầu nên trả lời rõ là còn nhận hay không |
| Người đề nghị muốn rút lại | Rút được nếu thông báo rút lại đến trước hoặc cùng lúc với đề nghị | Gửi lời rút ngay và giữ bằng chứng thời điểm gửi |
| Người đề nghị muốn sửa đề nghị khi bên kia chưa trả lời | Có thể thay đổi nếu đúng điều kiện đã nêu hoặc nếu thông báo đến kịp trước khi bên kia chấp nhận | Ghi điều kiện được thay đổi ngay trong đề nghị ban đầu |
Điểm chung của mọi tình huống là thời điểm nhận được. Hợp đồng thường được coi là giao kết khi bên đề nghị nhận được lời chấp nhận, nên tin nhắn, thư điện tử, lịch sử cuộc gọi có giá trị làm bằng chứng về thời điểm.
Áp vào chuyện mua bán qua tin nhắn hằng ngày
Người bán hàng nhỏ và người mua online gặp khái niệm này mỗi ngày mà không gọi tên. Vài điều nên nhớ:
- Bài đăng bán hàng trên mạng thường chỉ là lời mời; lúc khách nhắn đặt hàng với số lượng, địa chỉ cụ thể mới là đề nghị, và lúc shop xác nhận đơn mới là chấp nhận.
- Shop muốn giữ quyền từ chối khi hết hàng thì nên ghi rõ "đơn chỉ được xác nhận khi shop phản hồi", tránh để khách hiểu rằng đặt là xong.
- Người mua mặc cả nhiều vòng thì nên chốt bằng một tin nhắn tổng hợp cuối cùng, tránh việc mỗi bên nhớ một giá.
- Khi giá ghi sai rõ ràng do nhầm lẫn, chẳng hạn thiếu một chữ số, việc có bị buộc bán theo giá sai hay không là câu hỏi phức tạp, liên quan đến nhầm lẫn và thiện chí; cần hỏi người có chuyên môn chứ không tự kết luận.
- Tin nhắn chốt đơn, ảnh chụp báo giá, chứng từ chuyển tiền nên được lưu lại ít nhất đến khi giao dịch xong hẳn và hết thời gian đổi trả.
Một ví dụ giả định đi từ đầu đến cuối
Chị Hoa mở một xưởng may nhỏ ở Bắc Ninh. Một cửa hàng quần áo nhắn hỏi đặt may đồng phục. Chị Hoa gửi lại một tin nhắn: số lượng, chất vải, giá mỗi bộ, thời gian giao, và dòng cuối "báo giá giữ đến hết thứ Sáu". Đây là một đề nghị khá đầy đủ: rõ hàng, rõ giá, rõ thời hạn trả lời.
Thứ Tư, cửa hàng trả lời "đồng ý, nhưng giao sớm hơn ba ngày". Câu này không phải chấp nhận mà là đề nghị mới. Chị Hoa thấy không kịp nên trả lời "không giao sớm được". Đến thứ Năm, cửa hàng nhắn lại "vậy giữ thời gian giao như cũ, chốt". Vì báo giá ghi giữ đến thứ Sáu, nhiều người nghĩ câu này đương nhiên chốt được theo báo giá cũ; thực ra lời mặc cả hôm thứ Tư có thể đã được coi là từ chối đề nghị ban đầu. Chị Hoa vẫn muốn nhận đơn, nên nhắn một tin tổng hợp: số lượng, giá, ngày giao, tiền cọc, và chờ cửa hàng trả lời "đúng vậy".
Tin nhắn cuối cùng đó mới là thứ làm cho mọi chuyện rõ ràng. Không cần biết đúng tên gọi pháp lý của từng bước, chỉ cần thói quen kết thúc mỗi cuộc mặc cả bằng một tin xác nhận đủ ý, hai bên đã tránh được phần lớn tranh cãi về sau.
Lúc nào cần hỏi người có chuyên môn
Khái niệm đề nghị và chấp nhận là nền tảng, nhưng áp vào việc cụ thể thì có nhiều nhánh: giao dịch với doanh nghiệp nước ngoài có thể chịu luật khác, mua bán hàng hoá giữa các thương nhân có quy tắc riêng trong luật thương mại, giao dịch với người tiêu dùng có thêm quy định bảo vệ người mua. Ngoài ra, một số hợp đồng chỉ có hiệu lực khi đáp ứng hình thức bắt buộc, nên việc hai bên đã đồng ý qua tin nhắn chưa đủ.
Khi tranh chấp đã phát sinh, như một bên khẳng định đã chốt còn bên kia nói chưa, đó là lúc nên mang toàn bộ tin nhắn, thư, báo giá đến luật sư để được đánh giá. Đừng xoá hay sửa bất kỳ tin nhắn nào, vì thứ tự và thời điểm của chúng là chứng cứ chính.
Với người làm kinh doanh nhỏ, cách phòng ngừa rẻ nhất là chuẩn hoá câu chữ: mọi báo giá ghi thời hạn hiệu lực, mọi đơn hàng có một tin xác nhận cuối cùng tóm đủ các điểm chính. Hai thói quen đó giảm phần lớn những cuộc cãi nhau kiểu "tưởng đã chốt rồi".
Câu hỏi thường gặp
Gửi báo giá cho khách rồi có được đổi giá không?
Tuỳ báo giá đó có phải là đề nghị ràng buộc hay không và còn trong thời hạn trả lời hay không. Nếu báo giá ghi rõ hàng, giá, thời hạn và khách đã đồng ý kịp thời thì việc đơn phương đổi giá rất khó. Ghi rõ thời hạn hiệu lực là cách tự bảo vệ.
Khách đã xem tin nhắn mà không trả lời thì có tính là đồng ý không?
Theo nguyên tắc chung, im lặng không phải là chấp nhận, trừ khi hai bên đã thoả thuận trước hoặc có thói quen giao dịch coi im lặng là đồng ý. Người bán nên nhắn xác nhận lại trước khi chuẩn bị hàng hay giao hàng.
Trả lời đồng ý nhưng xin giảm giá thì hợp đồng đã thành chưa?
Chưa. Một câu trả lời kèm thay đổi nội dung được coi là đề nghị mới, không phải là chấp nhận. Bên kia có quyền đồng ý, từ chối, hoặc đưa ra mức khác, và đề nghị ban đầu có thể không còn giữ được.
Bài đăng bán hàng trên mạng có phải là đề nghị giao kết hợp đồng không?
Thường được hiểu là lời mời người khác đưa ra đề nghị, trừ khi bài đăng thể hiện rõ người đăng sẵn sàng bị ràng buộc với bất kỳ ai đáp ứng điều kiện nêu ra. Việc xác nhận đơn của người bán thường là bước chấp nhận.
Đã gửi đề nghị rồi muốn rút lại thì làm thế nào?
Theo nguyên tắc chung, việc rút lại có hiệu lực nếu thông báo rút lại đến bên kia trước hoặc cùng lúc với đề nghị. Gửi lời rút càng sớm càng tốt và lưu bằng chứng thời điểm gửi; trường hợp phức tạp nên hỏi luật sư.
Thoả thuận qua tin nhắn có thay được hợp đồng có công chứng không?
Không thay được với những loại giao dịch mà luật bắt buộc phải lập văn bản có công chứng, chứng thực hoặc đăng ký, ví dụ một số giao dịch về nhà đất. Với các giao dịch thông thường khác, tin nhắn có thể là bằng chứng về việc giao kết.