Chứng từ, theo nghĩa của pháp luật kế toán, là giấy tờ và vật mang tin phản ánh một nghiệp vụ kinh tế, tài chính đã phát sinh và đã hoàn thành, dùng làm căn cứ để ghi sổ. Nói bằng lời thường: mỗi khi tiền, hàng hoặc nghĩa vụ chuyển động trong một đơn vị, cần có một tờ giấy hoặc một tệp dữ liệu chứng minh việc đó đã xảy ra — đó là chứng từ.
Người không làm kế toán hay gặp chữ này khi được kế toán đòi "đủ chứng từ" mới thanh toán tạm ứng, khi đi công tác về phải nộp giấy tờ, hay khi mở cửa hàng và được dặn "giữ chứng từ cẩn thận". Bài này giải nghĩa khái niệm chứng từ, phân biệt nó với hoá đơn và sổ sách, và giải thích vì sao kế toán lại khắt khe với nó đến vậy.
Chứng từ là bằng chứng của một việc đã xảy ra
Kế toán là việc ghi chép lại mọi chuyển động tiền, hàng, nghĩa vụ của một đơn vị. Nhưng không thể ghi theo trí nhớ hay lời kể; mỗi dòng ghi cần một bằng chứng. Chứng từ chính là bằng chứng đó. Luật Kế toán đặt nguyên tắc rằng mọi nghiệp vụ kinh tế, tài chính phát sinh đều phải lập chứng từ, và chỉ được ghi sổ khi có chứng từ hợp lệ.
Điểm then chốt trong định nghĩa là "đã phát sinh và đã hoàn thành". Một kế hoạch mua hàng chưa phải chứng từ; một báo giá chưa được chấp nhận chưa phải chứng từ. Khi hàng đã nhập kho thì có phiếu nhập kho; khi tiền đã chi thì có phiếu chi; khi hàng đã bán thì có hoá đơn. Chứng từ gắn với sự kiện thật, đã xảy ra, không gắn với ý định.
Một nghiệp vụ thường kéo theo nhiều chứng từ nối nhau. Ví dụ giả định: một cửa hàng mua một lô hàng. Có hợp đồng hoặc đơn đặt hàng, hoá đơn của người bán, phiếu nhập kho khi hàng về, chứng từ ngân hàng khi trả tiền. Mỗi tờ ghi một khía cạnh của cùng một việc, và khi đặt cạnh nhau chúng phải khớp: cùng hàng, cùng số lượng, cùng số tiền.
Chứng từ có thể là giấy hoặc điện tử. Ngày nay rất nhiều chứng từ ở dạng điện tử: hoá đơn điện tử, chứng từ giao dịch ngân hàng, chứng từ khấu trừ thuế điện tử, biên lai điện tử. Chứng từ điện tử có giá trị như chứng từ giấy khi đáp ứng điều kiện của luật về giao dịch điện tử và kế toán.
Một số loại chứng từ hay gặp
Danh sách chứng từ rất dài và tuỳ từng đơn vị. Bảng dưới chỉ nêu những loại một chủ cửa hàng nhỏ hay một nhân viên văn phòng dễ gặp nhất.
| Loại chứng từ | Ghi nhận việc gì | Ai thường lập |
|---|---|---|
| Hoá đơn | Việc bán hàng hoá, dịch vụ | Người bán |
| Phiếu thu, phiếu chi | Tiền mặt vào và ra khỏi quỹ | Đơn vị nhận hoặc chi tiền |
| Phiếu nhập kho, phiếu xuất kho | Hàng vào và ra khỏi kho | Thủ kho, bộ phận quản lý hàng |
| Chứng từ ngân hàng | Tiền vào và ra khỏi tài khoản | Ngân hàng, hoặc đơn vị lập lệnh chuyển tiền |
| Bảng lương, bảng chấm công | Việc trả lương cho người lao động | Bộ phận nhân sự, kế toán |
| Biên bản giao nhận, nghiệm thu | Việc bàn giao tài sản, xác nhận kết quả công việc | Các bên tham gia |
| Giấy đề nghị tạm ứng, thanh toán | Yêu cầu chi tiền kèm lý do | Người cần tạm ứng hoặc được thanh toán |
Mỗi đơn vị tự quy định một số mẫu chứng từ nội bộ phù hợp với cách làm việc của mình, trong khuôn khổ pháp luật kế toán cho phép. Vì vậy, cùng là "giấy đề nghị thanh toán", mỗi công ty có thể có một mẫu khác nhau.
Hoá đơn chỉ là một loại chứng từ
Chứng từ là khái niệm rộng, hoá đơn là một loại trong đó. Nhiều người dùng hai chữ thay cho nhau, kiểu "đưa chứng từ đây" khi ý là "đưa hoá đơn đây". Thực ra mọi hoá đơn đều là chứng từ, nhưng không phải chứng từ nào cũng là hoá đơn.
Hoá đơn có quy định riêng của pháp luật thuế. Ngoài vai trò chứng từ kế toán, hoá đơn còn chịu quy định của pháp luật về quản lý thuế: ai phải lập, lập khi nào, nội dung gồm những gì, xử lý sai sót ra sao. Các chứng từ khác như phiếu nhập kho thì chủ yếu chịu quy định kế toán.
Có việc cần hoá đơn, có việc chỉ cần chứng từ khác. Ví dụ giả định: nhân viên đi công tác, tiền khách sạn có hoá đơn, tiền xe ôm không có hoá đơn. Với khoản không có hoá đơn, đơn vị thường có quy định riêng về chứng từ thay thế, như bảng kê có xác nhận. Việc khoản đó có được tính vào chi phí hợp lý về thuế hay không là câu hỏi của kế toán và quy định thuế hiện hành.
Đủ chứng từ không đồng nghĩa đủ điều kiện về thuế. Một khoản chi có chứng từ hợp lệ để ghi sổ vẫn có thể không được trừ khi tính thuế nếu không đáp ứng điều kiện riêng của luật thuế. Đây là chỗ người ngoài nghề hay nhầm, và là lý do nên hỏi kế toán trước những khoản chi lớn.
Chứng từ khác sổ sách ở chỗ nào
Chứng từ là bằng chứng của từng việc riêng lẻ. Sổ kế toán là nơi ghi lại, sắp xếp, cộng dồn tất cả những việc đó theo thời gian và theo từng loại. Nếu chứng từ là từng tấm ảnh, thì sổ sách là cuốn album được sắp theo thứ tự, có mục lục và có trang tổng kết.
Quan hệ giữa hai thứ đi theo một chiều: chứng từ có trước, sổ ghi sau. Mỗi dòng trong sổ phải chỉ ra được nó dựa trên chứng từ nào. Khi kiểm tra, người ta đi ngược từ con số trên báo cáo tài chính về sổ, từ sổ về chứng từ, để xem mọi con số có bằng chứng thật đằng sau hay không.
Vì vậy, mất chứng từ là chuyện nghiêm trọng hơn nhiều người nghĩ. Sổ vẫn còn, con số vẫn còn, nhưng không có bằng chứng thì không ai chứng minh được con số đó đúng. Với hộ kinh doanh nhỏ, nguyên lý này vẫn đúng ở mức đơn giản hơn: một cuốn sổ ghi thu chi chỉ đáng tin khi bạn còn giữ được các tờ giấy làm căn cứ cho từng dòng.
Vì sao kế toán khắt khe với chứng từ
Nhân viên đi công tác về hay than phiền vì kế toán trả lại hồ sơ thanh toán chỉ vì thiếu một chữ ký, sai một ngày, hay thiếu một tờ. Sự khắt khe đó có lý do. Chứng từ phải có đủ các yếu tố theo quy định, như tên và số hiệu, ngày lập, nội dung nghiệp vụ, số lượng, số tiền, chữ ký của những người liên quan. Thiếu yếu tố nào, chứng từ có thể bị coi là không hợp lệ và không được dùng để ghi sổ.
Thêm vào đó, kế toán là người chịu trách nhiệm khi cơ quan thuế, kiểm toán hay cơ quan quản lý kiểm tra. Một khoản chi không đủ chứng từ có thể bị loại khỏi chi phí, kéo theo truy thu thuế và có thể bị xử phạt. Đối với kế toán, chấp nhận một chứng từ thiếu sót là nhận rủi ro về mình.
Cách làm việc dễ chịu cho cả hai phía là hỏi trước. Trước khi đi công tác hay mua sắm cho đơn vị, hỏi kế toán khoản nào cần hoá đơn, khoản nào chỉ cần chứng từ khác, cần ghi thông tin gì. Năm phút hỏi trước tiết kiệm nhiều lần chạy đi xin lại giấy tờ. Kế toán thường cũng vui lòng trả lời, vì một câu hỏi trước đỡ cho họ một bộ hồ sơ phải trả lại sau.
Thói quen giữ chứng từ cho người không làm kế toán
Không cần biết hạch toán, những thói quen sau đã đủ để bạn không gây khó cho kế toán và cho chính mình:
- Xin chứng từ ngay tại chỗ khi chi tiền cho đơn vị; xin lại sau luôn khó hơn.
- Kiểm tra tên đơn vị, mã số thuế trên hoá đơn trước khi rời quầy, vì sửa sau tốn công cho cả người bán.
- Chụp ảnh từng chứng từ giấy ngay khi nhận, đặt tên theo ngày và nội dung.
- Gom chứng từ của một chuyến công tác, một đợt mua sắm vào cùng một phong bì hoặc thư mục, ghi bên ngoài tên việc.
- Ưu tiên thanh toán qua ngân hàng cho các khoản lớn, để luôn có chứng từ ngân hàng làm dấu vết độc lập.
- Nộp chứng từ đúng hạn đơn vị quy định; chứng từ để lâu dễ thất lạc và dễ lệch kỳ kế toán.
Lưu trữ và khi nào cần hỏi kế toán
Pháp luật kế toán quy định chứng từ phải được lưu trữ trong một thời hạn nhất định, khác nhau theo loại chứng từ và mục đích sử dụng. Thời hạn cụ thể do văn bản hiện hành quy định, nên khi định huỷ chứng từ cũ, hãy hỏi kế toán hoặc tra quy định, đừng tự quyết theo cảm tính.
Những tình huống nên hỏi kế toán hay người có chuyên môn: chứng từ bị mất, hoá đơn ghi sai thông tin đơn vị, khoản chi không thể có hoá đơn, hoặc bạn đang tự làm sổ cho hộ kinh doanh mà không chắc loại giấy nào cần giữ. Trang này giải nghĩa khái niệm, không thay cho ý kiến nghề nghiệp của kế toán về trường hợp cụ thể.
Một lưu ý về chứng từ điện tử: lưu trữ không chỉ là để tệp nằm đâu đó trong máy. Tệp phải mở được, đọc được sau nhiều năm, không bị sửa, và tìm lại được khi cần. Với đơn vị nhỏ, cách đơn giản là lưu tệp gốc theo thư mục năm và tháng, sao lưu định kỳ ra một nơi thứ hai, và không đổi tên tệp gốc theo kiểu làm mất thông tin nhận diện của nó.
Câu hỏi thường gặp
Chứng từ và hoá đơn có phải là một không?
Không. Chứng từ là khái niệm rộng, chỉ mọi giấy tờ hoặc dữ liệu chứng minh một nghiệp vụ kinh tế đã xảy ra. Hoá đơn là một loại chứng từ, ghi nhận việc bán hàng hoá, dịch vụ và chịu thêm quy định của pháp luật thuế.
Chứng từ điện tử có giá trị như chứng từ giấy không?
Có, khi chứng từ điện tử đáp ứng các điều kiện của pháp luật về kế toán và giao dịch điện tử, như bảo đảm tính toàn vẹn, xác định được người lập. Hoá đơn điện tử, chứng từ ngân hàng điện tử là ví dụ quen thuộc.
Mất chứng từ gốc thì phải làm sao?
Báo ngay cho kế toán của đơn vị. Tuỳ loại chứng từ, có thể xin bản sao từ bên lập, xin xác nhận lại, hoặc lập biên bản theo quy định nội bộ. Cách xử lý cụ thể phụ thuộc quy định kế toán, thuế hiện hành và quy chế của đơn vị.
Hộ kinh doanh nhỏ có cần giữ chứng từ không?
Có. Dù chế độ sổ sách của hộ kinh doanh đơn giản hơn doanh nghiệp, việc giữ hoá đơn mua vào, chứng từ ngân hàng, hợp đồng thuê mặt bằng giúp chứng minh doanh thu, chi phí khi cần. Nội dung bắt buộc cụ thể nên hỏi cơ quan thuế quản lý.
Khoản chi không có hoá đơn thì có được thanh toán không?
Tuỳ quy chế chi tiêu của đơn vị. Nhiều nơi cho phép dùng chứng từ thay thế như bảng kê có xác nhận cho một số khoản nhỏ. Việc khoản đó có được trừ khi tính thuế hay không là câu hỏi riêng, cần hỏi kế toán.
Sổ sách kế toán có thay được chứng từ không?
Không. Sổ ghi lại các nghiệp vụ dựa trên chứng từ, còn chứng từ là bằng chứng gốc. Khi kiểm tra, người ta đối chiếu từ sổ về chứng từ, nên sổ không có chứng từ đi kèm thì rất khó chứng minh là đúng.