Sở hữu chung theo phần là khi mỗi người cùng sở hữu biết rõ phần của mình trong tài sản; sở hữu chung hợp nhất là khi tài sản thuộc chung về những người cùng sở hữu mà không xác định phần của từng người, điển hình là tài sản chung của vợ chồng. Hai khái niệm này đến từ Bộ luật Dân sự và quyết định khá nhiều điều: ai được bán phần mình, khi bán có phải hỏi người kia không, chia ra thế nào.
Nhà đất đứng tên chung rất phổ biến: anh em cùng nhận thừa kế, bạn bè góp tiền mua đất, vợ chồng mua nhà, cha mẹ và con cùng đứng tên. Phần lớn rắc rối nảy sinh khi một người muốn bán, muốn vay, hoặc khi quan hệ giữa các bên thay đổi. Bài này giải nghĩa hai loại sở hữu chung, liên hệ với cách luật đất đai ghi tên nhiều người trên giấy, ở mức nguyên tắc.
Sở hữu chung là gì, nói bằng lời thường
Sở hữu chung đơn giản là nhiều người cùng là chủ của một tài sản. Khác với việc mỗi người có một tài sản riêng nằm cạnh nhau, ở đây chỉ có một tài sản và nhiều người có quyền với nó. Một căn nhà không thể cắt đôi để mỗi người cầm một nửa đi, nên luật phải đặt ra cách để những người cùng sở hữu quyết định chung.
Với đất, cần nhớ đất đai thuộc sở hữu toàn dân; điều nhiều người cùng có là quyền sử dụng đất chung. Luật Đất đai gọi là nhiều người cùng sử dụng đất, có chung quyền sử dụng. Với nhà ở và tài sản trên đất thì dùng chữ sở hữu chung đúng nghĩa. Trên thực tế, nguyên tắc của Bộ luật Dân sự về sở hữu chung theo phần, hợp nhất được áp dụng tương tự để hiểu quyền của từng người.
Bộ luật Dân sự chia sở hữu chung thành nhiều dạng, trong đó hai dạng người dân gặp thường xuyên nhất là theo phần và hợp nhất. Sự khác nhau nằm ở một câu hỏi duy nhất: phần của từng người có được xác định hay không. Trả lời được câu hỏi này, bạn sẽ đoán được gần đúng ai có quyền làm gì với tài sản, ai phải được hỏi ý kiến, và khi muốn rút ra khỏi khối tài sản chung thì bắt đầu từ đâu. Phần tiếp theo đi vào từng dạng.
Sở hữu chung theo phần
Sở hữu chung theo phần là khi phần quyền của mỗi người được xác định, thường tính theo tỷ lệ góp vốn hoặc theo thoả thuận. Ví dụ giả định: hai người bạn ở Đà Nẵng góp tiền mua một lô đất, một người góp nhiều hơn; họ thoả thuận và ghi rõ phần của mỗi người. Hay ba anh em nhận thừa kế chung một căn nhà, mỗi người một phần bằng nhau theo văn bản khai nhận.
Mỗi chủ sở hữu theo phần có quyền và nghĩa vụ tương ứng với phần của mình. Họ có thể định đoạt phần của mình, tức là bán, tặng cho, để thừa kế phần đó. Tuy vậy, họ không được tự ý định đoạt cả tài sản, và việc khai thác, sử dụng chung phải theo thoả thuận của mọi người.
Điểm mấu chốt là phần quyền không gắn với một mảnh cụ thể. Người có một nửa quyền với căn nhà không có nghĩa là sở hữu tầng trệt hay phần bên trái. Muốn gắn quyền với một phần vật chất cụ thể thì phải chia tài sản chung, và với đất là tách thửa nếu đủ điều kiện. Trong lúc chưa chia, việc một người tự rào riêng một góc đất hay tự xây thêm trên phần mình cho là của mình dễ trở thành nguồn tranh chấp với những người cùng sở hữu.
Sở hữu chung hợp nhất
Sở hữu chung hợp nhất là khi những người cùng sở hữu có quyền ngang nhau đối với toàn bộ tài sản mà không xác định phần của từng người. Ví dụ điển hình nhất là tài sản chung vợ chồng hình thành trong thời kỳ hôn nhân: không ai nói "căn nhà này chồng có sáu phần, vợ bốn phần" khi hôn nhân đang bình thường.
Bộ luật Dân sự chia sở hữu chung hợp nhất thành loại có thể phân chia, như tài sản chung vợ chồng có thể chia khi ly hôn hoặc khi hai vợ chồng thoả thuận chia trong thời kỳ hôn nhân, và loại không phân chia, như một số tài sản chung của cộng đồng. Với tài sản hợp nhất, việc định đoạt cần sự đồng ý của tất cả những người cùng sở hữu.
Khi tài sản chung hợp nhất được chia, phần của mỗi người mới được xác định. Với vợ chồng, nguyên tắc chia có tính đến công sức đóng góp, hoàn cảnh của mỗi bên và các yếu tố khác theo Luật Hôn nhân và gia đình; đây là phần cần luật sư cho từng trường hợp.
Hai dạng đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt khác biệt theo những câu hỏi thực tế khi nhiều người cùng đứng tên nhà đất.
| Câu hỏi | Theo phần | Hợp nhất |
|---|---|---|
| Phần của từng người | Xác định, theo góp vốn hoặc thoả thuận | Không xác định khi chưa chia |
| Ví dụ hay gặp | Bạn bè góp tiền mua đất, anh em nhận thừa kế chung | Tài sản chung vợ chồng |
| Bán phần của mình | Được, với quyền ưu tiên mua của người cùng sở hữu | Không có "phần" để bán khi chưa chia |
| Bán toàn bộ tài sản | Cần mọi người đồng ý | Cần mọi người đồng ý |
| Chấm dứt sở hữu chung | Chia tài sản chung, một người mua lại phần của người khác, bán chia tiền | Chia tài sản chung theo thoả thuận hoặc theo toà án |
Sự rõ ràng của sở hữu theo phần giúp giao dịch dễ hơn, đổi lại cần ghi chép phần góp ngay từ đầu. Nhiều tranh chấp giữa bạn bè, anh em xuất phát từ việc mua chung mà không ghi lại ai góp bao nhiêu.
Quyền ưu tiên mua và những hiểu sai hay gặp
Quyền ưu tiên mua là gì. Khi một chủ sở hữu chung theo phần muốn bán phần quyền của mình, những người cùng sở hữu khác được quyền ưu tiên mua trong một thời hạn luật định sau khi được thông báo. Với bất động sản, thời hạn này dài hơn động sản. Mục đích là để người ngoài không chen vào khối tài sản chung khi người trong cuộc muốn giữ.
"Đứng tên trên sổ là có quyền ngang nhau". Tên trên giấy cho biết ai có quyền, nhưng chưa chắc cho biết phần của mỗi người. Nếu không có thoả thuận nào ghi phần, khi tranh chấp, các bên phải chứng minh phần góp bằng chứng cứ khác.
"Vợ chồng thì một người đứng tên là đủ để người đó tự bán". Tài sản chung vợ chồng là sở hữu chung hợp nhất. Dù chỉ một người đứng tên, việc định đoạt nhà đất vẫn cần sự đồng ý của cả hai, trừ khi chứng minh được là tài sản riêng.
"Đất hộ gia đình là của chủ hộ". Với giấy chứng nhận cũ cấp cho hộ gia đình, quyền thuộc về các thành viên có chung quyền sử dụng đất theo quy định, không phải riêng người có tên chủ hộ. Ai là người có chung quyền là câu thường phải tra lại hồ sơ cấp giấy.
Giấy chứng nhận ghi nhiều người như thế nào
Theo Luật Đất đai 2024, khi thửa đất có nhiều người chung quyền sử dụng, nhiều người chung sở hữu tài sản gắn liền với đất, giấy chứng nhận ghi đầy đủ tên những người đó. Mỗi người có thể được cấp một giấy, hoặc nếu các bên yêu cầu thì cấp chung một giấy và trao cho người đại diện. Với vợ chồng, giấy ghi cả họ tên vợ và chồng nếu là tài sản chung, trừ khi hai người thoả thuận ghi tên một người.
Luật Đất đai 2024 không còn dùng "hộ gia đình" làm chủ thể được cấp giấy mới như trước. Những giấy đã cấp cho hộ gia đình trước đây vẫn có giá trị; khi có giao dịch hay cấp đổi, cơ quan đăng ký sẽ xác định các thành viên có chung quyền và có thể ghi tên đầy đủ theo quy định. Đây là điểm mới, nhiều chi tiết còn đang được hướng dẫn, nên bạn hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký với giấy của gia đình mình.
Đứng tên chung cũng có nghĩa là mỗi lần thế chấp, bán, tặng cho, cho thuê dài hạn đều cần đủ chữ ký. Nếu một người ở xa, già yếu hay không liên lạc được, cả nhóm sẽ bị chậm. Thoả thuận trước bằng văn bản về cách quản lý, ai đại diện, khi nào được bán, sẽ giúp tránh bế tắc.
Khi nào nên hỏi người chuyên môn
Sở hữu chung yên ổn khi các bên còn đồng lòng. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy nên có luật sư xem giấy tờ và thoả thuận:
- Một người muốn bán phần của mình cho người ngoài, người khác muốn mua lại nhưng không thống nhất giá.
- Mua chung không ghi phần góp, nay có người đòi chia theo tỷ lệ khác.
- Một người cùng đứng tên qua đời, phần của họ trở thành di sản của gia đình họ.
- Giấy hộ gia đình cũ, có thành viên đã tách hộ, kết hôn, ra nước ngoài.
- Vợ chồng muốn thoả thuận một tài sản là tài sản riêng của một người.
Luật sư sẽ giúp xác định đúng dạng sở hữu chung, phần của từng người và con đường chia hoặc chuyển nhượng phù hợp. Mức phí tư vấn bạn hỏi trước.
Nếu các bên vẫn còn hoà thuận, đây là thời điểm tốt nhất để ngồi lại lập một thoả thuận quản lý tài sản chung: ai giữ giấy, ai đại diện làm việc với cơ quan nhà nước, chi phí sửa chữa chia ra sao, khi một người muốn rút ra thì định giá theo cách nào. Thoả thuận viết lúc vui vẻ thường công bằng hơn thoả thuận viết lúc đã có mâu thuẫn.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất chung với bạn, có nên ghi tỷ lệ góp vốn vào đâu không?
Nên lập một văn bản thoả thuận ghi rõ phần góp, quyền quản lý, cách bán và chia tiền, có chữ ký các bên và nếu được thì công chứng. Văn bản này là chứng cứ chính khi có tranh chấp về phần của mỗi người.
Một người cùng đứng tên có được tự cho thuê cả căn nhà không?
Việc khai thác tài sản chung phải theo thoả thuận của những người cùng sở hữu. Tự ý cho thuê cả căn có thể bị người khác phản đối và yêu cầu chia lợi ích. Nên thống nhất trước bằng văn bản.
Người cùng sở hữu theo phần có được đem phần của mình thế chấp không?
Về nguyên tắc có thể định đoạt phần quyền của mình, nhưng trên thực tế bên nhận thế chấp thường e ngại nhận phần quyền chưa tách. Bạn hỏi bên cho vay và luật sư về khả năng cụ thể.
Tài sản mua trước khi cưới rồi cả hai cùng trả nợ thì là chung hay riêng?
Tài sản có trước hôn nhân thường là tài sản riêng, nhưng việc dùng tài sản chung để trả nợ hoặc nhập vào tài sản chung có thể làm thay đổi. Đây là tình huống cần luật sư xem giấy tờ cụ thể.
Một người cùng sở hữu không chịu ký bán thì những người kia làm gì được?
Có thể thương lượng mua lại phần của người đó, hoặc yêu cầu chia tài sản chung theo thủ tục luật định, kể cả qua toà án. Khi tài sản không chia được bằng hiện vật, có thể bán và chia tiền theo phần.
Con chưa thành niên cùng đứng tên nhà thì bán thế nào?
Việc định đoạt tài sản có phần của người chưa thành niên phải qua người đại diện theo pháp luật và vì lợi ích của người chưa thành niên. Công chứng viên thường xem xét kỹ, nên hỏi trước khi chuẩn bị giao dịch.