Hợp đồng uỷ quyền là thoả thuận giữa hai bên, trong đó bên nhận uỷ quyền đồng ý và có nghĩa vụ làm một việc nhân danh bên uỷ quyền; giấy uỷ quyền là văn bản do một người lập ra để cho phép người khác làm thay một việc, thường là việc đơn giản, không cần người kia ký cam kết. Cả hai đều là cách "nhờ người khác đứng tên làm thay", nhưng mức ràng buộc và phạm vi sử dụng khác nhau.
Với nhà đất, uỷ quyền xuất hiện thường xuyên: con ở xa nhờ cha mẹ ký thay, người bán đang ở nước ngoài nhờ em ruột ký hợp đồng, vợ uỷ quyền cho chồng thế chấp nhà vay vốn. Bài này giải nghĩa hai loại văn bản, những thứ phải có trong một văn bản uỷ quyền, khi nào uỷ quyền chấm dứt, và vì sao "mua nhà bằng hợp đồng uỷ quyền" là cách làm nhiều rủi ro.
Uỷ quyền là gì, nói bằng lời thường
Uỷ quyền là một dạng đại diện. Người uỷ quyền cho phép người được uỷ quyền nhân danh mình xác lập, thực hiện một việc. Điều quan trọng nhất cần hiểu: khi người được uỷ quyền làm đúng phạm vi, kết quả của việc đó thuộc về người uỷ quyền, không thuộc về người làm thay. Em trai ký hợp đồng bán nhà thay chị, thì người bán vẫn là chị, tiền bán nhà là của chị, nghĩa vụ giao nhà cũng là của chị.
Từ đó suy ra một nguyên tắc: người được uỷ quyền chỉ được làm trong phạm vi đã được giao. Nếu giấy chỉ cho phép "nộp hồ sơ và nhận kết quả", người đó không được ký hợp đồng bán. Nếu chỉ cho phép "bán với giá không thấp hơn một mức nhất định", người đó không được tự hạ giá. Việc vượt phạm vi không ràng buộc người uỷ quyền, trừ khi họ đồng ý sau đó.
Bộ luật Dân sự quy định về đại diện theo uỷ quyền và hợp đồng uỷ quyền. Khái niệm "giấy uỷ quyền" thì được dùng rộng rãi trong thực tế và trong nhiều văn bản hành chính, như một dạng văn bản đơn phương. Vì cùng chữ "uỷ quyền", người dân thường dùng lẫn hai loại; nơi nhận hồ sơ thì phân biệt khá rõ.
Hợp đồng uỷ quyền: hai bên cùng ký, cùng có nghĩa vụ
Hợp đồng uỷ quyền có hai bên. Bên nhận uỷ quyền đồng ý làm việc được giao và phải làm đúng, báo lại kết quả, giao lại tài sản, giấy tờ đã nhận. Bên uỷ quyền phải cung cấp giấy tờ, thông tin cần thiết và trả thù lao nếu có thoả thuận. Vì có cam kết của bên nhận, hợp đồng uỷ quyền phù hợp với những việc lớn, kéo dài, cần trách nhiệm rõ ràng.
Với giao dịch nhà đất như bán, tặng cho, thế chấp, cho thuê dài hạn, công chứng viên và cơ quan đăng ký thường yêu cầu văn bản uỷ quyền được công chứng hoặc chứng thực, để xác định đúng người uỷ quyền đã đồng ý. Người ở nước ngoài có thể lập văn bản uỷ quyền tại cơ quan đại diện của Việt Nam, hoặc tại nơi có thẩm quyền ở nước sở tại rồi hợp pháp hoá theo quy định.
Khi hợp đồng uỷ quyền có thù lao, bên nhận uỷ quyền làm sai, làm chậm gây thiệt hại có thể phải bồi thường. Khi không có thù lao, trách nhiệm nhẹ hơn nhưng vẫn phải làm theo thoả thuận. Thù lao bao nhiêu, có hay không, do các bên tự thoả thuận.
Giấy uỷ quyền: một người ký, dùng cho việc đơn giản
Giấy uỷ quyền do một người lập và ký, cho phép người khác làm thay một việc cụ thể. Người được uỷ quyền không ký cam kết gì, nên về nguyên tắc họ có thể không làm mà không bị ràng buộc như trong hợp đồng. Loại giấy này phù hợp với những việc nhỏ, ít rủi ro: nộp hồ sơ, nhận kết quả, nhận giấy tờ, đi họp thay, lấy bản sao trích lục.
Giấy uỷ quyền thường được chứng thực chữ ký để nơi nhận tin rằng chữ ký đúng là của người uỷ quyền. Như đã nói ở bài về công chứng và chứng thực, chứng thực chữ ký không xác nhận nội dung giấy hợp pháp; nó chỉ xác nhận ai đã ký.
Ví dụ giả định: bà Lan ở Thanh Hoá đã nộp hồ sơ cấp đổi giấy chứng nhận, đến ngày nhận kết quả thì bị ốm. Bà viết giấy uỷ quyền cho con gái đi nhận thay, chứng thực chữ ký ở xã. Việc này hợp với giấy uỷ quyền. Nhưng nếu bà muốn con gái thay mặt bán mảnh đất đó, nơi công chứng sẽ đòi một văn bản uỷ quyền có hình thức chặt hơn.
Hai loại văn bản đặt cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt khác biệt chính. Nơi nhận hồ sơ cụ thể có thể có yêu cầu riêng về hình thức, bạn hỏi trước.
| Tiêu chí | Hợp đồng uỷ quyền | Giấy uỷ quyền |
|---|---|---|
| Số bên ký | Hai bên | Một bên |
| Nghĩa vụ của người nhận | Phải làm theo thoả thuận, có thể phải bồi thường | Không bị ràng buộc như hợp đồng |
| Thù lao | Có thể có, theo thoả thuận | Thường không đặt ra |
| Việc phù hợp | Bán, tặng cho, thế chấp, quản lý tài sản lâu dài | Nộp, nhận hồ sơ, nhận giấy tờ, việc đơn giản |
| Hình thức hay gặp | Công chứng hoặc chứng thực hợp đồng | Chứng thực chữ ký |
Đừng coi bảng là quy tắc cứng. Điều quyết định là việc cần làm có mức rủi ro thế nào và nơi nhận chấp nhận loại văn bản nào. Hỏi trước một câu tiết kiệm nhiều lần đi lại.
Phạm vi, thời hạn và lúc uỷ quyền chấm dứt
Phạm vi phải ghi đủ, ghi rõ. Một câu như "được toàn quyền quyết định mọi việc liên quan đến tài sản" nghe tiện nhưng rất rủi ro cho người uỷ quyền. Phạm vi nên nêu rõ tài sản nào, được làm những việc gì, có được nhận tiền không, nhận vào tài khoản nào, có được uỷ quyền lại cho người thứ ba không.
Thời hạn. Các bên tự thoả thuận thời hạn. Nếu không ghi, Bộ luật Dân sự có quy định thời hạn mặc định. Một văn bản không ghi thời hạn rõ ràng dễ dẫn tới tranh cãi uỷ quyền còn hay đã hết.
Uỷ quyền chấm dứt khi nào. Khi hết thời hạn, khi việc đã làm xong, khi một bên đơn phương chấm dứt theo quy định, và đặc biệt khi người uỷ quyền hoặc người được uỷ quyền chết, mất năng lực hành vi dân sự. Điểm cuối này là nguồn của rất nhiều tranh chấp nhà đất.
Uỷ quyền lại. Người được uỷ quyền chỉ được uỷ quyền lại cho người khác khi người uỷ quyền đồng ý, hoặc trong trường hợp bất khả kháng theo luật. Phạm vi uỷ quyền lại không được vượt phạm vi ban đầu.
Một văn bản uỷ quyền nhà đất thường có những phần nào
Mẫu văn bản do nơi công chứng, chứng thực cung cấp hoặc các bên tự soạn, nhưng một văn bản dùng được cho việc nhà đất thường trả lời đủ những câu dưới đây. Đọc để biết mình đang ký cái gì, không phải để tự soạn thay người làm nghề.
- Ai uỷ quyền, ai nhận: họ tên, giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú của cả hai; nếu tài sản là của chung vợ chồng thì cả hai vợ chồng cùng là bên uỷ quyền.
- Tài sản nào: mô tả theo giấy chứng nhận, gồm số giấy, số thửa, số tờ, địa chỉ, để không lẫn sang tài sản khác.
- Được làm việc gì: liệt kê cụ thể như ký hợp đồng chuyển nhượng, nộp hồ sơ đăng ký, nhận giấy, nộp thuế; việc nào không ghi thì coi như không được làm.
- Tiền đi đâu: người được uỷ quyền có được nhận tiền hay không, nhận vào tài khoản của ai.
- Thời hạn và uỷ quyền lại: hiệu lực đến khi nào, có được giao lại cho người thứ ba hay không.
- Thù lao và trách nhiệm: có trả công không, người nhận phải báo cáo, bàn giao giấy tờ ra sao khi xong việc.
Câu nào bạn không hiểu khi đọc bản dự thảo, hãy hỏi lại người soạn trước khi ký. Một văn bản uỷ quyền rõ ràng bảo vệ cả hai phía: người uỷ quyền không bị làm quá tay, người được uỷ quyền không bị trách oan.
Vì sao "mua nhà bằng hợp đồng uỷ quyền" nhiều rủi ro
Có những giao dịch, người bán không ký hợp đồng chuyển nhượng mà ký hợp đồng uỷ quyền cho người mua "toàn quyền quản lý, sử dụng, định đoạt" căn nhà. Lý do đưa ra thường là để làm nhanh, để chưa phải làm thủ tục, hoặc vì căn nhà chưa đủ điều kiện chuyển nhượng. Người mua trả đủ tiền, cầm hợp đồng uỷ quyền công chứng và nghĩ mình đã là chủ.
Về bản chất, người mua lúc này chỉ là người đại diện của người bán. Giấy chứng nhận vẫn đứng tên người bán. Người bán có thể đơn phương chấm dứt uỷ quyền theo quy định. Nếu người bán qua đời, hợp đồng uỷ quyền chấm dứt, căn nhà trở thành di sản và đi theo đường thừa kế của gia đình người bán. Nếu người bán có nợ bị kê biên, căn nhà vẫn là tài sản của người bán trong mắt pháp luật.
Hợp đồng uỷ quyền vẫn có chỗ dùng đúng trong mua bán nhà đất: người bán ở xa uỷ quyền cho người thân ký hợp đồng chuyển nhượng với người mua. Ở đó, uỷ quyền là công cụ để ký hợp đồng chuyển nhượng, không thay thế hợp đồng chuyển nhượng.
Khi nào nên hỏi người chuyên môn
Uỷ quyền là việc nhỏ khi mọi thứ suôn sẻ, và là việc lớn khi có chuyện. Những tình huống sau nên có luật sư hoặc công chứng viên xem:
- Bạn được đề nghị nhận uỷ quyền "toàn quyền định đoạt" thay cho việc ký hợp đồng mua bán.
- Bạn mua nhà từ một người ký thay theo uỷ quyền, cần biết uỷ quyền còn hiệu lực và đủ phạm vi không.
- Người uỷ quyền đang ở nước ngoài, già yếu hoặc bệnh nặng.
- Bạn muốn huỷ một văn bản uỷ quyền đã ký nhưng người được uỷ quyền đang giữ giấy tờ tài sản.
Với người mua, cách kiểm tra cơ bản là xin xem bản gốc văn bản uỷ quyền, đối chiếu phạm vi với việc sắp làm, và hỏi tổ chức đã công chứng văn bản đó xem có thông báo chấm dứt nào chưa. Phần còn lại, người làm nghề sẽ chỉ cho bạn theo giấy tờ thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng có cần uỷ quyền cho nhau khi một người đi bán nhà chung không?
Với tài sản chung vợ chồng là nhà đất, việc định đoạt cần sự đồng ý của cả hai. Nếu một người không thể có mặt, người đó thường phải lập văn bản uỷ quyền hoặc văn bản đồng ý theo hình thức nơi công chứng yêu cầu.
Giấy uỷ quyền viết tay không chứng thực có dùng được không?
Có nơi chấp nhận cho việc rất đơn giản giữa các cá nhân, nhưng phần lớn cơ quan nhà nước và tổ chức đều yêu cầu chữ ký được chứng thực. Với việc liên quan nhà đất, bạn nên hỏi trước để không phải đi lại.
Người được uỷ quyền bán nhà có được tự nhận tiền không?
Chỉ khi văn bản uỷ quyền cho phép rõ. Người mua nên kiểm tra điều này, và cách an toàn hơn là thanh toán vào tài khoản đứng tên chính chủ tài sản, có ghi rõ trong hợp đồng.
Đã uỷ quyền rồi, người uỷ quyền có tự đi bán được nữa không?
Người uỷ quyền vẫn là chủ tài sản và vẫn có quyền tự làm. Tuy vậy, nếu không thông báo chấm dứt uỷ quyền, có nguy cơ hai người cùng giao dịch một tài sản. Muốn tự làm thì nên chấm dứt uỷ quyền theo đúng thủ tục.
Uỷ quyền có cần ghi số tiền giao dịch không?
Không bắt buộc, nhưng ghi giới hạn như giá tối thiểu, phương thức nhận tiền giúp người uỷ quyền kiểm soát được. Văn bản càng cụ thể, người được uỷ quyền càng ít bị nghi ngờ, người giao dịch với họ càng yên tâm.
Người uỷ quyền mất thì việc người được uỷ quyền đã ký trước đó có còn giá trị không?
Việc đã ký đúng phạm vi khi uỷ quyền còn hiệu lực thường vẫn ràng buộc người uỷ quyền và những người thừa kế. Việc làm sau khi uỷ quyền đã chấm dứt thì không. Thời điểm cụ thể quan trọng, nên cần luật sư xem xét.