DeHieu.comDễ Hiểu
Nhà đất, công chứng giải nghĩa

Thừa kế theo di chúc và theo pháp luật: hai con đường chia di sản khác nhau ở đâu

Di sản được chia theo ý người mất ghi trong di chúc, hoặc theo hàng thừa kế luật định khi không có di chúc hợp pháp. Hai con đường, khi nào áp dụng con đường nào.

Three adult siblings sitting on a porch of an old tiled house in Nghe An, backs to camera, a closed wooden box between them, soft overcast light, muted green tones

Thừa kế theo di chúc là chia tài sản của người đã mất theo ý muốn họ để lại; thừa kế theo pháp luật là chia theo thứ tự hàng thừa kế mà Bộ luật Dân sự định sẵn, áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không dùng được. Phần lớn tranh chấp nhà đất trong gia đình bắt đầu từ chỗ các thành viên hiểu khác nhau về việc con đường nào đang được áp dụng.

Bài này giải nghĩa hai con đường ấy cùng vài khái niệm đi kèm: di sản, hàng thừa kế, thừa kế thế vị, người được hưởng phần tối thiểu dù di chúc không nhắc tên. Đây là phần nguyên tắc chung; mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng, việc chia cụ thể nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư khi đã có đủ giấy tờ trong tay.

Trước hết: di sản gồm những gì

Di sản là tài sản của người đã mất để lại, gồm tài sản riêng của họ và phần của họ trong tài sản chung với người khác. Chữ "phần của họ" rất quan trọng. Một căn nhà mua trong thời kỳ hôn nhân, đứng tên người chồng, thường là tài sản chung của hai vợ chồng. Khi người chồng mất, di sản không phải là cả căn nhà mà là phần của ông trong khối tài sản chung đó; phần còn lại vẫn là của người vợ.

Di sản không chỉ là nhà đất. Tiền gửi, xe, cổ phần, quyền đòi nợ người khác, quyền sử dụng đất nông nghiệp đều có thể là di sản. Đi kèm di sản còn có nghĩa vụ: các khoản nợ, chi phí mai táng hợp lý, nghĩa vụ tài chính chưa xong. Theo nguyên tắc chung, những khoản này được thanh toán từ di sản trước, phần còn lại mới đem chia. Người thừa kế không phải lấy tiền túi của mình trả nợ thay người mất, ngoài phạm vi di sản đã nhận.

Hiểu đúng di sản giúp gia đình tránh cảnh "chia trước, tính sau". Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long chia ngay mảnh vườn cho ba người con, sau đó mới phát hiện người cha còn một khoản vay chưa trả có thế chấp chính mảnh vườn. Lúc đó việc chia phải làm lại từ đầu, và anh em mất thêm nhiều tháng lẫn hoà khí.

Con đường thứ nhất: theo di chúc

Di chúc là sự thể hiện ý chí của một người nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Trong di chúc, người lập có thể chỉ định ai được hưởng, phân định phần cho từng người, dành một phần để thờ cúng hoặc tặng cho, giao nghĩa vụ cho người thừa kế, và cả truất quyền hưởng di sản của người lẽ ra được hưởng theo pháp luật.

Di chúc phải lập thành văn bản; di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong hoàn cảnh tính mạng bị đe doạ, không thể lập văn bản, với điều kiện rất chặt về người làm chứng và thời hạn ghi chép lại. Di chúc văn bản có nhiều dạng: tự viết tay và ký, có người làm chứng, có công chứng hoặc chứng thực. Di chúc tự viết không công chứng vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện về người lập minh mẫn, tự nguyện, nội dung không trái luật, hình thức đúng.

Một di chúc chỉ phát huy tác dụng khi người lập đã mất. Trước đó, họ có quyền sửa, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ bất cứ lúc nào. Nếu có nhiều bản di chúc cho cùng một tài sản, bản lập sau cùng hợp pháp thường là bản được xem xét. Chính vì vậy, việc một người con "giữ di chúc" từ nhiều năm trước không có nghĩa đó là ý chí cuối cùng của cha mẹ.

Con đường thứ hai: theo pháp luật

Thừa kế theo pháp luật là chia theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự do Bộ luật Dân sự quy định. Con đường này được dùng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, những người được hưởng theo di chúc đều chết trước hoặc chết cùng lúc với người lập, hay từ chối nhận, cũng như với phần di sản mà di chúc không nhắc đến.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Hàng thứ hai gồm ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột gọi người chết là ông bà. Hàng thứ ba rộng hơn, gồm cụ, chú, bác, cô, dì, cậu ruột và cháu ruột gọi người chết là chú, bác, cô, dì, cậu. Nguyên tắc: những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau; người hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước, do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối.

Có một khái niệm hay bị bỏ sót là thừa kế thế vị. Nếu một người con chết trước cha hoặc mẹ, thì con của người đó (tức cháu) được hưởng phần mà cha hoặc mẹ mình lẽ ra được hưởng nếu còn sống. Cháu không đứng vào hàng thứ nhất với tư cách riêng, mà "đứng thay" vào chỗ của cha mẹ mình. Nhiều gia đình chia đất cho các chú bác mà quên mất phần của con người anh cả đã mất sớm.

Đặt hai con đường cạnh nhau

Bảng dưới tóm tắt những điểm khác biệt chính. Các điều kiện cụ thể như hình thức di chúc, thời hiệu, quyền từ chối đều có quy định chi tiết trong Bộ luật Dân sự, bạn tra văn bản hiện hành khi cần.

Tiêu chíTheo di chúcTheo pháp luật
Ai quyết định người được hưởngNgười để lại di sản, khi còn sốngBộ luật Dân sự, theo hàng thừa kế
Người ngoài gia đình có được hưởng khôngCó, nếu di chúc chỉ địnhKhông, chỉ người trong các hàng thừa kế
Chia đều hay khôngTheo ý người lập, có thể chênh lệchNhững người cùng hàng chia phần bằng nhau
Khi nào áp dụngCó di chúc hợp pháp và người được chỉ định nhậnKhông có di chúc, di chúc không hợp pháp, phần không được định đoạt…
Giấy tờ cần có khi làm thủ tụcBản di chúc, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệGiấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ của cả hàng thừa kế

Hai cột không loại trừ nhau. Trong cùng một gia đình, một phần di sản có thể chia theo di chúc, phần khác chia theo pháp luật, ví dụ di chúc chỉ nói về căn nhà mà không nhắc tới mảnh ruộng ở quê. Phần ruộng đó sẽ đi theo con đường thứ hai.

Người được hưởng dù di chúc không nhắc tên

Đây là giới hạn của quyền định đoạt. Bộ luật Dân sự bảo vệ một nhóm người thân gần nhất: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động. Dù di chúc không cho họ hưởng hoặc cho ít, họ vẫn được hưởng một phần tối thiểu tính theo suất thừa kế theo pháp luật, trừ khi chính họ từ chối hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng.

Phần tối thiểu lấy từ đâu. Phần này được trích ra từ phần của những người được chỉ định trong di chúc. Cách tính cụ thể có công thức trong luật và thường cần người làm nghề tính giúp, nhất là khi di sản có nhiều loại tài sản khác nhau.

Ví dụ giả định. Ông Tâm ở Đồng Tháp lập di chúc để lại toàn bộ nhà cho người con trai út, không nhắc đến vợ. Bà vợ vẫn có phần của mình trong tài sản chung vợ chồng, và với phần di sản của ông, bà còn thuộc nhóm được hưởng phần tối thiểu. Di chúc vì vậy không thể thực hiện đúng như chữ viết.

Điều này nhắc gì cho người đang lập di chúc. Nếu bạn muốn để phần lớn tài sản cho một người, hãy nhìn trước xem trong gia đình có ai thuộc nhóm được bảo vệ này không. Biết trước giúp di chúc được viết sao cho thực hiện được, tránh để lại cho con cháu một văn bản phải mang ra toà mới chia xong. Đây là lúc nên ngồi với công chứng viên hoặc luật sư.

Những hiểu sai hay gặp

"Con trai trưởng được phần nhiều hơn". Theo pháp luật, những người cùng hàng hưởng bằng nhau, không phân biệt con trai, con gái, con trưởng, con thứ, con trong giá thú hay ngoài giá thú. Phong tục có thể khác, nhưng muốn chia khác đi thì cần di chúc hoặc thoả thuận của các người thừa kế.

"Con gái đã lấy chồng thì không còn phần". Lấy chồng không làm mất tư cách con của cha mẹ đẻ. Người con gái vẫn ở hàng thứ nhất.

"Con dâu, con rể cũng là hàng thứ nhất". Không. Con dâu, con rể không có tên trong hàng thừa kế của bố mẹ chồng, bố mẹ vợ. Họ chỉ được hưởng nếu di chúc chỉ định, hoặc gián tiếp qua phần của vợ, chồng mình.

"Đất đứng tên bố là của riêng bố". Tên trên giấy chứng nhận không đủ để kết luận. Nếu đất có trong thời kỳ hôn nhân và không phải được tặng cho riêng, thừa kế riêng, thì thường là tài sản chung của bố mẹ.

Khi nào nên hỏi người chuyên môn

Phần lớn gia đình tự thoả thuận được nếu mọi người hiểu cùng một khung. Những tình huống dưới đây thì nên có luật sư hoặc công chứng viên xem giấy tờ cụ thể.

  • Có nhiều bản di chúc, hoặc di chúc viết tay mà có người nghi ngờ tính xác thực.
  • Có người thừa kế đã mất trước, có cháu thế vị, có con riêng, con nuôi chưa rõ giấy tờ.
  • Di sản là tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản chung với anh chị em, chưa tách được phần.
  • Người mất để lại nợ, hoặc tài sản đang thế chấp ngân hàng.
  • Người thừa kế ở nước ngoài, hoặc có người muốn từ chối nhận di sản.
  • Đã lâu năm chưa chia, cần biết còn trong thời hiệu hay không.

Thời hiệu yêu cầu chia di sản có quy định riêng cho bất động sản và động sản, bạn hỏi luật sư hoặc tra Bộ luật Dân sự hiện hành để biết gia đình mình còn bao lâu.

Câu hỏi thường gặp

Di chúc viết tay không công chứng có giá trị không?

Có thể có, nếu người lập minh mẫn, tự nguyện, tự tay viết và ký, nội dung không trái luật và hình thức đáp ứng quy định. Di chúc công chứng thường ít bị tranh cãi hơn về tính xác thực, nên nhiều người chọn cách này.

Con riêng của chồng có được hưởng di sản của người vợ kế không?

Theo nguyên tắc chung, con riêng và bố dượng, mẹ kế có thể được thừa kế của nhau nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha mẹ con. Đây là tình huống nên hỏi luật sư vì phải chứng minh quan hệ thực tế.

Người thừa kế có thể từ chối nhận di sản không?

Có. Người thừa kế có quyền từ chối, trừ trường hợp từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính mình với người khác. Việc từ chối phải lập thành văn bản và thực hiện trước thời điểm chia di sản theo quy định.

Cháu nội có được hưởng di sản của ông khi bố còn sống không?

Thường là không theo pháp luật, vì cháu ở hàng thứ hai, chỉ hưởng khi hàng thứ nhất không còn ai. Cháu chỉ đứng vào chỗ của bố khi bố chết trước hoặc cùng lúc với ông, theo cơ chế thừa kế thế vị.

Đất chưa có sổ đỏ có chia thừa kế được không?

Quyền sử dụng đất chưa được cấp giấy vẫn có thể là di sản nếu người mất đang sử dụng hợp pháp. Tuy vậy, thủ tục để người thừa kế đứng tên phức tạp hơn, thường phải kết hợp việc đề nghị cấp giấy. Bạn hỏi cơ quan đăng ký đất đai nơi có đất.

Có bắt buộc phải chia di sản ngay sau khi người thân mất không?

Không bắt buộc. Các người thừa kế có thể thoả thuận để chung, chưa chia. Tuy vậy, để quá lâu khiến giấy tờ thất lạc, người thừa kế lại mất theo, và có thể vướng thời hiệu. Nên ghi nhận thoả thuận để chung bằng văn bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138