DeHieu.comDễ Hiểu
Lao động, tiền lương giải nghĩa

Lương theo thời gian, lương sản phẩm và lương khoán khác nhau thế nào

Ba hình thức trả lương theo Bộ luật Lao động: lương theo thời gian, lương theo sản phẩm và lương khoán là gì, hợp với việc nào và người làm cần để ý gì.

Garment workers at long sewing tables in a bright workshop in Tay Ninh, seen from the far end of the room, fabric piles, nobody facing the camera

Bộ luật Lao động hiện hành cho phép trả lương theo ba hình thức: theo thời gian, theo sản phẩm và khoán. Lương theo thời gian trả theo giờ, ngày, tuần hoặc tháng làm việc; lương theo sản phẩm trả theo số lượng, chất lượng sản phẩm làm ra nhân với đơn giá; lương khoán trả theo khối lượng, chất lượng công việc và thời gian phải hoàn thành.

Ba hình thức này quyết định cách bạn đọc bảng công, phiếu lương và cả cách bạn nên hỏi khi nhận việc. Bài giải nghĩa từng hình thức bằng lời thường, đặt chúng cạnh nhau, chỉ ra những hiểu lầm hay gặp và lúc nào nên hỏi người có chuyên môn. Bài không nêu đơn giá hay mức lương cụ thể.

Lương theo thời gian: trả cho khoảng thời gian bạn có mặt làm việc

Đây là hình thức quen thuộc nhất với người làm văn phòng: mỗi tháng một mức lương, đi làm đủ ngày công chuẩn thì nhận đủ. Ngoài lương tháng, lương theo thời gian còn có thể tính theo tuần, theo ngày hoặc theo giờ. Nhân viên phục vụ bán thời gian ở quán cà phê thường nhận lương theo giờ; người làm công nhật ở công trình thường nhận theo ngày.

Điểm then chốt của hình thức này là đơn vị thời gian và cách quy đổi giữa các đơn vị. Lương tháng được quy ra lương ngày dựa trên số ngày làm việc bình thường trong tháng theo nội quy hoặc thoả thuận; lương ngày quy ra lương giờ dựa trên số giờ làm việc bình thường trong ngày. Những phép quy đổi này cần thiết khi tính tiền cho tháng có nghỉ không lương, khi tính tiền làm thêm giờ, hay khi vào làm giữa tháng.

Ưu điểm của lương theo thời gian là ổn định, dễ dự đoán. Nhược điểm là không phản ánh trực tiếp khối lượng công việc, nên công ty thường bổ sung thưởng theo hiệu quả. Với người lao động, cần để ý mức lương theo giờ hoặc theo ngày sau khi quy đổi không được thấp hơn mức sàn tương ứng mà luật quy định cho vùng nơi làm việc.

Lương theo sản phẩm: trả cho từng sản phẩm đạt yêu cầu

Lương theo sản phẩm phổ biến ở xưởng may, xưởng giày, xưởng chế biến nông sản, xưởng đóng gói. Mỗi công đoạn hoặc mỗi sản phẩm có một đơn giá; cuối kỳ, số sản phẩm đạt chất lượng nhân với đơn giá ra phần lương chính. Người làm nhanh, làm đều thì nhận nhiều hơn.

Thứ quyết định mọi thứ ở đây là đơn giá và định mức. Định mức là lượng sản phẩm một người lao động bình thường làm được trong thời giờ làm việc bình thường. Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Lao động, định mức lao động phải là mức trung bình mà số đông người lao động thực hiện được mà không phải kéo dài thời giờ làm việc bình thường, và khi xây dựng phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động, làm thử trước khi áp dụng chính thức. Nếu định mức đặt quá cao, người làm phải tăng ca không công mới đạt mức lương tối thiểu, và đó là dấu hiệu bất thường.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là "sản phẩm đạt yêu cầu". Sản phẩm lỗi có được tính hay không, sửa lại thì tính thế nào, ai kiểm tra chất lượng — tất cả nên được ghi rõ trong quy chế trả lương. Người làm lương sản phẩm nên tự ghi sổ số lượng mỗi ngày để đối chiếu cuối kỳ với phiếu sản lượng của tổ trưởng.

Đặt ba hình thức cạnh nhau

Bảng dưới so ba hình thức theo nguyên tắc chung. Trong thực tế, nhiều công ty kết hợp: lương thời gian làm nền, cộng thêm phần theo sản phẩm hoặc theo khoán.

Tiêu chíTheo thời gianTheo sản phẩmKhoán
Căn cứ trảGiờ, ngày, tuần, tháng làm việcSố lượng, chất lượng sản phẩm nhân đơn giáKhối lượng, chất lượng công việc, thời hạn hoàn thành
Việc hợp nhấtVăn phòng, phục vụ, trực, việc khó đo đếmViệc lặp lại, đếm được: may, đóng gói, lắp rápTrọn một phần việc: một hạng mục công trình, một lô hàng
Người làm cần nắmMức lương và cách quy đổi ra ngày, giờĐơn giá, định mức, cách tính sản phẩm lỗiPhạm vi việc, tiêu chí nghiệm thu, thời hạn, tạm ứng
Rủi ro thường gặpLàm thêm không được ghi nhậnĐịnh mức quá cao, đơn giá không công khaiPhạm vi việc mơ hồ, nghiệm thu kéo dài
Kỳ trả lươngTheo giờ, ngày, tuần hoặc tháng theo thoả thuậnTheo thoả thuậnTheo thoả thuận, việc kéo dài nhiều tháng thì được tạm ứng hằng tháng

Dù trả theo hình thức nào, tiền lương vẫn phải được trả trực tiếp, đầy đủ, đúng hạn cho người lao động, và công ty phải thông báo bảng kê trả lương mỗi lần trả. Người lao động làm việc theo hình thức sản phẩm hay khoán vẫn là người lao động với đủ quyền về giờ làm, giờ nghỉ, bảo hiểm.

Lương khoán: trả cho một phần việc trọn vẹn

Lương khoán là trả cho việc hoàn thành một khối lượng công việc nhất định, với chất lượng và thời hạn đã thoả thuận. Ví dụ quen thuộc là khoán cho một tổ thợ hoàn thiện phần sơn của một căn nhà, khoán cho một nhóm bốc xếp một lô hàng, khoán cho nhân viên chạy xong một chiến dịch. Người nhận khoán tự sắp xếp cách làm và nhịp làm, miễn là đạt kết quả đúng hạn.

Cần phân biệt "lương khoán" trong hợp đồng lao động với "hợp đồng giao khoán" kiểu dịch vụ giữa hai bên độc lập. Nếu bạn vẫn chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của công ty, làm việc theo nội quy, giờ giấc của công ty, thì về bản chất đó có thể vẫn là quan hệ lao động, chỉ là trả lương theo hình thức khoán. Khi đó các quyền về bảo hiểm, nghỉ ngơi, an toàn lao động vẫn áp dụng. Còn nếu bạn hoàn toàn tự chủ, tự chịu chi phí, chỉ giao kết quả, thì đó có thể là hợp đồng dân sự. Ranh giới này nhiều khi mờ và là chỗ nên hỏi người có chuyên môn.

Với việc khoán kéo dài nhiều tháng, luật yêu cầu người lao động được tạm ứng tiền lương hằng tháng theo khối lượng công việc đã làm, không phải chờ đến khi xong toàn bộ mới nhận.

Những nguyên tắc chung cho cả ba hình thức

Dù bạn nhận lương theo giờ, theo sản phẩm hay theo khoán, một số nguyên tắc của Bộ luật Lao động áp dụng giống nhau. Thứ nhất, hình thức trả lương do hai bên thoả thuận và phải được ghi trong hợp đồng; công ty không tự ý đổi. Thứ hai, tiền lương được trả bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản vào tài khoản cá nhân của người lao động, ghi bằng tiền đồng Việt Nam, trừ một số trường hợp người lao động nước ngoài theo quy định riêng. Thứ ba, tiền lương phải được trả trực tiếp cho người lao động; trường hợp không nhận trực tiếp được thì chỉ trả qua người được người lao động uỷ quyền hợp pháp.

Về kỳ hạn, lương theo giờ, ngày, tuần được trả sau giờ, ngày, tuần làm việc hoặc trả gộp theo thoả thuận trong một khoảng thời gian luật giới hạn; lương tháng được trả mỗi tháng một lần hoặc nửa tháng một lần, vào thời điểm hai bên thoả thuận và nên ấn định cố định. Lương sản phẩm và lương khoán trả theo thoả thuận của hai bên.

Người sử dụng lao động cũng không được hạn chế hoặc can thiệp vào quyền tự quyết chi tiêu lương của người lao động, không được ép người lao động chi tiêu lương vào việc mua hàng hoá, sử dụng dịch vụ của chính công ty hoặc của đơn vị công ty chỉ định. Đây là nguyên tắc ít người biết nhưng gặp khá nhiều ở các khu nhà trọ, căng tin gắn với nơi làm việc.

Những hiểu lầm hay gặp

"Làm lương sản phẩm thì không có lương tối thiểu." Không đúng. Khi làm đủ thời giờ làm việc bình thường và đạt định mức, tiền lương quy đổi vẫn không được thấp hơn mức sàn luật quy định cho vùng nơi làm việc.

"Lương khoán thì không cần đóng bảo hiểm." Hình thức trả lương không quyết định nghĩa vụ đóng bảo hiểm. Nếu quan hệ là quan hệ lao động và đủ điều kiện theo luật, thì vẫn phải đóng.

"Lương sản phẩm thì không có tiền làm thêm giờ." Làm thêm ngoài thời giờ làm việc bình thường vẫn là làm thêm giờ. Với lương sản phẩm, phần làm thêm được tính theo đơn giá cao hơn đơn giá trong giờ bình thường, theo nguyên tắc luật định.

"Công ty muốn đổi từ lương tháng sang lương sản phẩm lúc nào cũng được." Hình thức trả lương là nội dung đã thoả thuận trong hợp đồng; muốn đổi cần sự đồng ý của người lao động và thường phải lập phụ lục hợp đồng.

"Trả lương qua tài khoản thì người lao động chịu phí." Khi trả lương qua tài khoản ngân hàng, người sử dụng lao động phải chịu các loại phí liên quan đến việc mở tài khoản và chuyển tiền lương theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Hỏi bộ phận nhân sự hoặc tổ trưởng là bước đầu khi bạn chưa rõ đơn giá, định mức hay cách quy đổi lương. Bạn có quyền yêu cầu xem quy chế trả lương và định mức đang áp dụng, vì công ty phải công khai thang lương, bảng lương, định mức lao động tại nơi làm việc trước khi thực hiện.

Nên hỏi người bên ngoài như công đoàn, luật sư lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trong những trường hợp sau: định mức tăng đột ngột mà không có lấy ý kiến; làm đủ giờ mà tiền lương quy đổi thấp hơn mức sàn; công ty gọi bạn là "thợ khoán" để không đóng bảo hiểm trong khi bạn làm theo giờ giấc, nội quy của công ty; việc khoán đã xong lâu mà chậm nghiệm thu, chậm trả.

Ví dụ giả định: một tổ may ở Tây Ninh được giao đơn giá mới thấp hơn nhưng định mức cao hơn, không có buổi họp nào. Tổ trưởng ghi nhận ý kiến của các thành viên, đề nghị công đoàn cơ sở làm việc với công ty. Đây là đường đi đúng, nhanh hơn nhiều so với việc mỗi người tự thắc mắc riêng lẻ.

Khi đi hỏi, mang theo hợp đồng, quy chế trả lương nếu có, phiếu sản lượng hoặc sổ ghi chép của bạn, phiếu lương của vài kỳ gần nhất. Mức sàn, quy tắc làm thêm giờ và các hướng dẫn chi tiết thay đổi theo thời gian, vì vậy mọi kết luận cụ thể cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.

Câu hỏi thường gặp

Một công ty có được áp dụng nhiều hình thức trả lương cùng lúc không?

Được. Công ty có thể áp dụng hình thức khác nhau cho từng nhóm công việc, hoặc kết hợp trong cùng một người, ví dụ lương thời gian làm nền cộng phần thưởng theo sản phẩm. Hình thức áp dụng cho bạn phải được thoả thuận và ghi trong hợp đồng.

Lương theo giờ có được hưởng ngày nghỉ hằng năm không?

Người làm việc theo hợp đồng lao động, kể cả làm không trọn thời gian và trả lương theo giờ, vẫn có các quyền về nghỉ ngơi theo luật, được tính tương ứng với thời gian làm việc. Cách tính cụ thể nên hỏi bộ phận nhân sự và đối chiếu văn bản hiện hành.

Đơn giá sản phẩm có bắt buộc phải công khai không?

Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động, thang lương, bảng lương và định mức lao động phải được công bố công khai tại nơi làm việc trước khi thực hiện. Đơn giá gắn với định mức, nên người lao động có quyền được biết để tự đối chiếu.

Làm khoán xong việc sớm có được nhận đủ lương khoán không?

Nếu hoàn thành đúng khối lượng và chất lượng đã thoả thuận, phần lương khoán được trả theo kết quả chứ không theo số ngày đã làm. Đây chính là bản chất của hình thức khoán. Điều kiện nghiệm thu nên được ghi rõ ngay từ đầu.

Công ty trả lương chậm thì người lao động có được bù không?

Luật cho phép trả chậm trong một số trường hợp bất khả kháng với giới hạn thời gian nhất định; quá giới hạn đó, công ty phải trả thêm một khoản đền bù theo quy định. Mức và cách tính cụ thể bạn tra trong văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138