DeHieu.comDễ Hiểu
Lao động, tiền lương giải nghĩa

Nghỉ hằng năm, nghỉ việc riêng và nghỉ không lương khác nhau thế nào

Phép năm, nghỉ việc riêng có hưởng lương và nghỉ không lương là ba khái niệm khác nhau trong Bộ luật Lao động; giải nghĩa từng loại và cách tránh nhầm.

Young Vietnamese woman pulling a small suitcase along a quiet lane in Hue in early morning, back to the camera, soft mist, empty street

Nghỉ hằng năm, quen gọi là phép năm, là số ngày nghỉ hưởng nguyên lương mà người lao động được hưởng mỗi năm khi làm việc đủ thời gian luật định. Nghỉ việc riêng có hưởng lương là những ngày nghỉ gắn với sự kiện gia đình được luật liệt kê, như kết hôn hay tang cha mẹ. Nghỉ không lương là ngày nghỉ do hai bên thoả thuận, không được trả lương.

Ba loại nghỉ này cùng có chữ "nghỉ" nhưng khác nhau về căn cứ, về việc có lương hay không và về chuyện có cần công ty đồng ý hay không. Bài giải nghĩa từng loại, đặt chúng cạnh nghỉ lễ tết để khỏi nhầm, nêu hiểu lầm hay gặp và khi nào nên hỏi người có chuyên môn. Bài không nêu số ngày cụ thể; các con số đó nằm trong Bộ luật Lao động hiện hành.

Nghỉ hằng năm: quyền gắn với thời gian làm việc

Nghỉ hằng năm là quyền của người lao động làm việc đủ một khoảng thời gian cho một người sử dụng lao động. Số ngày phép phụ thuộc vào điều kiện làm việc: công việc bình thường có số ngày cơ bản, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc người lao động chưa thành niên, người khuyết tật được nhiều hơn. Ngoài ra, cứ làm thêm đủ một số năm thì số ngày phép được tăng thêm theo thâm niên. Ngày phép được hưởng nguyên lương.

Người làm chưa đủ năm thì số ngày phép được tính theo tỷ lệ tương ứng với số tháng làm việc. Lịch nghỉ hằng năm do người sử dụng lao động quy định sau khi tham khảo ý kiến người lao động và phải thông báo trước. Người lao động có thể thoả thuận để nghỉ thành nhiều lần hoặc nghỉ gộp tối đa một số năm.

Một điểm quan trọng hay bị quên: khi thôi việc hoặc bị mất việc mà chưa nghỉ hết số ngày phép, người lao động được công ty thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ. Nghĩa là phép năm không "bốc hơi" khi bạn nghỉ việc, dù trong thời gian làm việc, chuyện chuyển phép chưa nghỉ sang năm sau hay không lại tuỳ quy định nội bộ và thoả thuận.

Nghỉ việc riêng: có lương và không lương

Bộ luật Lao động chia nghỉ việc riêng thành hai nhóm. Danh sách dưới đây diễn đạt theo nguyên tắc; số ngày cụ thể cho từng sự kiện bạn tra văn bản hiện hành.

  • Nghỉ việc riêng có hưởng nguyên lương, người lao động chỉ cần thông báo với công ty: khi bản thân kết hôn; khi con đẻ, con nuôi kết hôn; khi cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, cha mẹ của vợ hoặc chồng, vợ hoặc chồng, con đẻ, con nuôi chết.
  • Nghỉ không hưởng lương, người lao động thông báo với công ty: khi ông bà nội ngoại, anh chị em ruột chết; khi cha hoặc mẹ kết hôn; khi anh chị em ruột kết hôn.
  • Ngoài các trường hợp trên, người lao động có thể thoả thuận với công ty để nghỉ không hưởng lương.

Điểm khác lớn nhất giữa nghỉ việc riêng và nghỉ hằng năm là căn cứ: nghỉ việc riêng gắn với một sự kiện gia đình cụ thể, không phụ thuộc thâm niên, không cần chờ công ty duyệt mà chỉ cần thông báo. Ngày nghỉ việc riêng có lương cũng không bị trừ vào số ngày phép năm. Nhiều công ty nhỏ quen trừ ngày cưới của nhân viên vào phép năm; đó là cách làm không đúng tinh thần của luật.

Với những ngày nghỉ việc riêng không hưởng lương theo luật, bạn không mất ngày phép năm và không cần xin phép, chỉ cần thông báo; công ty không trả lương cho những ngày đó.

Bốn loại nghỉ đặt cạnh nhau

Nghỉ lễ tết cũng thường bị lẫn với ba loại trên, nên bảng dưới đưa cả bốn vào để so.

Loại nghỉCăn cứCó lương khôngCần công ty đồng ý không
Nghỉ lễ tếtCác ngày lễ luật quy định chung cho cả nướcCó, nguyên lươngKhông, mặc nhiên được nghỉ
Nghỉ hằng nămThời gian làm việc, điều kiện công việc, thâm niênCó, nguyên lươngTheo lịch công ty quy định sau khi tham khảo ý kiến
Nghỉ việc riêng có lươngSự kiện gia đình luật liệt kêCó, nguyên lươngKhông, chỉ cần thông báo
Nghỉ việc riêng không lương theo luậtSự kiện gia đình luật liệt kêKhôngKhông, chỉ cần thông báo
Nghỉ không lương theo thoả thuậnThoả thuận hai bênKhôngCó, phải được công ty đồng ý

Nếu ngày nghỉ lễ tết trùng vào ngày nghỉ hằng tuần, người lao động được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp. Nghỉ lễ tết cũng không bị tính vào số ngày nghỉ hằng năm. Khi bạn xin nghỉ phép năm mà khoảng nghỉ có chứa ngày lễ, ngày lễ không bị trừ vào phép.

Nghỉ không lương: tự do hơn nhưng có giá

Nghỉ không lương theo thoả thuận là cách để giải quyết những nhu cầu không nằm trong danh sách luật liệt kê: về quê chăm người thân dài ngày, đi học một khoá ngắn, nghỉ sau một giai đoạn làm việc căng thẳng. Công ty có quyền đồng ý hoặc không, và thời gian, điều kiện quay lại do hai bên thoả thuận.

Cái giá của nghỉ không lương không chỉ là phần lương mất đi. Khi số ngày không làm việc và không hưởng lương trong một tháng chạm mức luật quy định, tháng đó thường không phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, nghĩa là quá trình đóng bị ngắt. Điều này có thể ảnh hưởng tới điều kiện hưởng một số chế độ như thai sản, ốm đau, và tới thời gian tính phép năm, thời gian tính trợ cấp.

Khi nghỉ không lương dài ngày, nên có văn bản ghi rõ thời gian, việc giữ vị trí và cách xử lý bảo hiểm. Nếu thời gian nghỉ dài và có tính chất tạm dừng hợp đồng, hai bên có thể cân nhắc thoả thuận tạm hoãn thực hiện hợp đồng thay vì gọi chung là nghỉ không lương; đó là một khái niệm khác, có bài giải nghĩa riêng trong danh mục này.

Chuẩn bị trước khi nghỉ: vài việc nhỏ tránh hiểu nhầm

Phần lớn tranh cãi về ngày nghỉ không đến từ luật mà đến từ việc hai bên ghi nhận khác nhau. Một vài thói quen dưới đây giúp ngày nghỉ của bạn được ghi đúng loại:

  1. Trước khi nghỉ, gọi đúng tên loại nghỉ trong tin nhắn hoặc đơn: "nghỉ phép năm", "nghỉ việc riêng do kết hôn", "xin nghỉ không lương". Tên gọi rõ giúp bộ phận chấm công ghi đúng cột.
  2. Với nghỉ việc riêng, gửi thông báo kèm giấy tờ chứng minh khi có, như giấy chứng nhận kết hôn hay giấy báo tử, để hồ sơ đầy đủ.
  3. Với phép năm, hỏi số ngày còn lại trước khi đăng ký, nhất là khi công ty có quy định về hạn dùng phép trong năm.
  4. Với nghỉ không lương, đề nghị công ty xác nhận bằng văn bản số ngày, ngày quay lại và việc có ảnh hưởng bảo hiểm tháng đó hay không.
  5. Cuối tháng, đối chiếu phiếu lương: ngày phép và ngày nghỉ việc riêng có lương phải được trả như ngày đi làm; ngày không lương mới bị trừ.

Những bước này mất vài phút nhưng tạo ra dấu vết rõ ràng. Khi bạn thôi việc và cần đối chiếu số ngày phép chưa nghỉ để được thanh toán, các tin nhắn, đơn từ đó là căn cứ dễ dùng nhất.

Những hiểu lầm hay gặp

"Phép năm không nghỉ hết thì mất." Khi thôi việc hoặc mất việc, ngày phép chưa nghỉ được thanh toán bằng tiền. Trong thời gian còn làm việc, việc chuyển phép sang năm sau tuỳ quy định nội bộ và thoả thuận.

"Nghỉ cưới phải trừ vào phép năm." Nghỉ khi bản thân kết hôn là nghỉ việc riêng có hưởng lương, tách riêng khỏi phép năm.

"Người mới vào chưa đủ năm thì không có phép." Người làm chưa đủ năm vẫn có phép tính theo tỷ lệ số tháng làm việc.

"Công ty bắt nghỉ phép vào ngày công ty chọn là sai luật." Luật cho công ty quy định lịch nghỉ hằng năm sau khi tham khảo ý kiến người lao động và thông báo trước. Điều không được làm là bắt nghỉ mà không thông báo, hoặc trừ phép vào những ngày công ty tự ngừng việc vì lý do của mình.

"Nghỉ không lương thì chẳng ảnh hưởng gì ngoài tiền lương." Nghỉ không lương dài có thể làm gián đoạn việc đóng bảo hiểm trong tháng và làm giảm thời gian được tính để hưởng phép năm. Nên hỏi rõ trước khi đề nghị.

Khi nào cần hỏi người có chuyên môn và ví dụ giả định

Bạn nên hỏi bộ phận nhân sự để biết số ngày phép còn lại, lịch nghỉ hằng năm của công ty và quy định về phép chưa nghỉ. Nên tìm tới công đoàn, luật sư lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh khi: công ty không thanh toán ngày phép chưa nghỉ lúc bạn thôi việc; công ty trừ phép năm vào những ngày ngừng việc do thiếu đơn hàng; nghỉ việc riêng có lương bị tính là nghỉ không lương; hoặc bạn bị xử lý kỷ luật vì nghỉ việc riêng dù đã thông báo đúng.

Ví dụ giả định: chị Thảo làm nhân viên lễ tân khách sạn ở Huế. Trong năm, chị cưới chồng, sau đó ông nội chị mất, cuối năm chị muốn về quê chồng ở Quảng Trị nghỉ dài hơn. Theo khái niệm: những ngày cưới là nghỉ việc riêng có lương, chị chỉ cần thông báo; những ngày lo tang ông nội là nghỉ việc riêng không lương theo luật, chị thông báo và không bị trừ phép; chuyến về quê chồng chị dùng phép năm, phần dư ra phải thoả thuận nghỉ không lương với khách sạn.

Chỉ cần gọi đúng tên từng loại, chị Thảo biết loại nào không cần xin phép, loại nào có lương, loại nào ảnh hưởng tới bảo hiểm. Các số ngày cụ thể chị tra trong Bộ luật Lao động hiện hành hoặc hỏi nhân sự.

Câu hỏi thường gặp

Nghỉ ốm có bị trừ vào phép năm không?

Nghỉ ốm có giấy của cơ sở khám chữa bệnh là chế độ ốm đau của bảo hiểm xã hội, tách khỏi phép năm. Bạn không bắt buộc phải dùng phép năm cho ngày ốm, trừ khi tự chọn như vậy. Điều kiện hưởng chế độ ốm đau bạn tra Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành.

Đi làm vào ngày phép năm đã được duyệt thì được trả thế nào?

Nếu công ty yêu cầu bạn đi làm vào ngày đã được duyệt nghỉ, hai bên nên thoả thuận lại lịch nghỉ. Ngày đó vẫn là ngày làm việc và ngày phép chưa nghỉ vẫn còn. Cách xử lý cụ thể nên đối chiếu quy chế công ty.

Thời gian nghỉ thai sản có được tính để hưởng phép năm không?

Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn quy định một số khoảng thời gian nghỉ được coi là thời gian làm việc để tính ngày phép, trong đó có thời gian nghỉ theo chế độ bảo hiểm xã hội trong giới hạn nhất định. Bạn tra văn bản hiện hành để biết giới hạn cụ thể.

Công ty có được từ chối cho nghỉ khi người thân mất không?

Với các trường hợp nghỉ việc riêng luật liệt kê, người lao động chỉ cần thông báo, không cần chờ công ty đồng ý. Công ty không nên từ chối hay coi đó là tự ý bỏ việc. Gặp trường hợp này, bạn nên giữ tin nhắn thông báo làm bằng chứng.

Người làm bán thời gian có được nghỉ hằng năm không?

Người lao động làm việc không trọn thời gian có quyền như người làm trọn thời gian theo nguyên tắc bình đẳng, được tính tương ứng với thời gian làm việc. Cách quy đổi cụ thể nên được ghi trong hợp đồng hoặc quy chế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138