Văn bản thoả thuận phân chia di sản là văn bản trong đó những người thừa kế cùng thống nhất chia di sản thành phần cụ thể cho từng người; văn bản khai nhận di sản là văn bản trong đó người thừa kế xác nhận nhận di sản, thường khi chỉ có một người được hưởng hoặc những người được hưởng muốn nhận chung, không chia. Cả hai đều là cánh cửa để người thừa kế đứng tên nhà đất của người đã mất.
Khi một người mất đi để lại nhà đất, gia đình thường nghe công chứng viên hỏi: "Các anh chị muốn làm thoả thuận phân chia hay khai nhận?". Câu hỏi nghe hành chính nhưng lựa chọn ảnh hưởng tới việc ai đứng tên, đứng chung hay riêng, và sau này bán, cho thuê có cần đủ mọi người ký không. Bài này giải nghĩa hai văn bản và thủ tục niêm yết đi kèm, ở mức nguyên tắc.
Vì sao cần một văn bản sau khi người thân mất
Khi người có tên trên giấy chứng nhận qua đời, quyền đối với nhà đất của họ không biến mất mà trở thành di sản. Nhưng hồ sơ địa chính vẫn ghi tên người đã mất. Muốn người thừa kế được ghi tên, cơ quan đăng ký cần một căn cứ cho biết ai là người thừa kế, mỗi người nhận gì. Căn cứ đó có thể là bản án, quyết định của toà án khi có tranh chấp, hoặc phổ biến hơn là văn bản do chính những người thừa kế lập và được công chứng.
Văn bản ấy cũng là thứ chấm dứt tình trạng "của chung chưa rõ của ai". Trong thời gian chưa có văn bản, không ai trong số người thừa kế tự mình bán, thế chấp hay cho tặng nhà đất được. Ví dụ giả định: bà Hoa ở Ninh Bình mất, để lại căn nhà cho ba người con. Ba năm sau, người con cả muốn bán để chữa bệnh nhưng không được, vì hai người em ở xa chưa từng cùng ký văn bản nào. Việc đầu tiên phải làm vẫn là gom đủ ba người để lập văn bản.
Cần phân biệt: văn bản phân chia hay khai nhận chỉ xử lý di sản. Nếu căn nhà là tài sản chung của hai vợ chồng và chỉ một người mất, phần của người còn sống không phải là di sản và không đem ra chia. Việc tách phần này thường được làm ngay trong cùng văn bản, nên người còn sống cần có mặt.
Văn bản thoả thuận phân chia di sản
Đây là văn bản khi có nhiều người thừa kế và họ muốn biết rõ phần của mỗi người. Thoả thuận có thể chia bằng hiện vật, ví dụ người này nhận căn nhà, người kia nhận mảnh vườn; có thể chia theo phần giá trị, ví dụ một người nhận nhà và trả lại tiền chênh lệch cho người khác; có thể kết hợp. Những người cùng hàng theo pháp luật hưởng phần bằng nhau, nhưng họ được tự do thoả thuận chia khác đi.
Trong văn bản thoả thuận, một người thừa kế có thể nhường phần của mình cho người khác. Khi đó, bản chất là họ vẫn nhận phần, rồi để lại cho người được nhường ngay trong cùng văn bản. Điều này khác với từ chối nhận di sản, nói ở phần sau, và có thể khác về hệ quả nghĩa vụ tài chính; bạn hỏi công chứng viên khi lựa chọn.
Sau khi văn bản được công chứng, mỗi người thừa kế dùng nó để đăng ký biến động, đứng tên phần của mình. Nếu phần đó là một phần của thửa đất, việc đứng tên riêng còn phụ thuộc điều kiện tách thửa. Không tách được thì những người nhận có thể đứng tên chung, và câu chuyện chuyển sang bài toán sở hữu chung.
Văn bản khai nhận di sản
Văn bản khai nhận được dùng trong hai tình huống chính. Thứ nhất, chỉ có một người được hưởng di sản, ví dụ người mất chỉ có một người con duy nhất, không còn vợ, chồng, cha, mẹ; hoặc những người khác đã từ chối. Thứ hai, có nhiều người được hưởng nhưng họ thống nhất không chia, mà cùng nhận chung di sản.
Trong trường hợp thứ hai, kết quả là những người thừa kế cùng đứng tên trên giấy chứng nhận, sở hữu chung, sử dụng chung. Cách này nhanh và giữ được tài sản nguyên vẹn, phù hợp khi gia đình muốn giữ nhà thờ họ, nhà tổ, hoặc dự định bán ngay rồi chia tiền. Đổi lại, mọi giao dịch sau này đều cần sự đồng ý của tất cả những người cùng đứng tên.
Văn bản khai nhận cũng được công chứng, có niêm yết như văn bản phân chia. Với di sản theo di chúc, nếu di chúc đã chỉ rõ ai nhận gì, người được chỉ định thường lập văn bản khai nhận phần của mình; nếu di chúc chỉ ghi chung, những người được hưởng có thể cần thoả thuận phân chia thêm.
Hai văn bản đặt cạnh nhau
Bảng sau giúp bạn trả lời câu hỏi của công chứng viên một cách có hiểu biết.
| Tiêu chí | Thoả thuận phân chia di sản | Khai nhận di sản |
|---|---|---|
| Dùng khi | Nhiều người thừa kế, muốn chia phần cụ thể | Một người hưởng, hoặc nhiều người muốn nhận chung |
| Kết quả đứng tên | Mỗi người đứng tên phần của mình, nếu tách được | Một người đứng tên, hoặc nhiều người đứng tên chung |
| Nhường phần cho người khác | Có thể ghi ngay trong văn bản | Thường không đặt ra |
| Giao dịch sau này | Ai đứng tên phần nào tự quyết phần đó | Đứng tên chung thì cần mọi người đồng ý |
| Niêm yết trước khi công chứng | Có | Có |
Không có lựa chọn nào luôn đúng. Gia đình định giữ tài sản lâu dài mà quan hệ giữa các thành viên dễ đổi thay thì chia rõ thường giảm tranh chấp về sau. Gia đình định bán ngay thì nhận chung có thể đỡ thủ tục.
Ví dụ giả định: bốn chị em ở Tây Ninh nhận chung căn nhà của mẹ để cùng thờ cúng. Mười năm sau, hai người đã lập gia đình ở xa, một người qua đời và phần của người đó chuyển sang chồng con. Căn nhà lúc này có bảy người liên quan, mỗi lần sửa mái hay cho thuê đều phải gom đủ chữ ký. Lường trước khả năng này giúp gia đình chọn văn bản phù hợp ngay từ đầu.
Niêm yết là gì và vì sao phải chờ
Trước khi công chứng văn bản phân chia hoặc khai nhận di sản, tổ chức hành nghề công chứng phải niêm yết việc thụ lý công khai, thường tại trụ sở uỷ ban nhân dân cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản, và có thể tại nơi có bất động sản. Nội dung niêm yết cho biết ai để lại di sản, ai là người yêu cầu, di sản gồm gì.
Mục đích là để những người có quyền lợi liên quan mà gia đình có thể bỏ sót, như một người con riêng, một chủ nợ, một người được hưởng theo di chúc khác, biết và có cơ hội lên tiếng. Nếu trong thời hạn niêm yết có khiếu nại, tố cáo, việc công chứng sẽ dừng lại để làm rõ. Hết thời hạn mà không có ý kiến thì việc công chứng được tiếp tục.
Thời hạn niêm yết và nơi niêm yết cụ thể do Luật Công chứng và văn bản hướng dẫn quy định. Sau sắp xếp địa giới hành chính, nơi thường trú cuối cùng có thể mang tên xã, phường mới; bạn hỏi tổ chức công chứng để được hướng dẫn đúng nơi.
Những hiểu sai hay gặp
"Người con nào ở cùng cha mẹ thì tự nhiên được nhà". Việc ở cùng, chăm sóc cha mẹ là điều đáng quý và có thể là lý do để anh chị em thoả thuận nhường phần, nhưng tự nó không tạo ra quyền hưởng nhiều hơn theo pháp luật.
"Từ chối nhận di sản và nhường phần là một". Từ chối là không nhận ngay từ đầu, phần bị từ chối được chia cho những người thừa kế khác theo quy tắc của luật. Nhường phần là nhận rồi chỉ định trao cho một người cụ thể. Hai cách khác nhau về hệ quả.
"Một người không ký thì cả nhà chịu thua". Khi không thể thoả thuận được, các bên có thể yêu cầu toà án chia di sản. Thủ tục dài hơn nhưng vẫn có đường đi, và toà án sẽ chia theo di chúc hợp pháp hoặc theo pháp luật, không theo ý riêng của người không chịu ký.
"Đã khai nhận chung thì không bao giờ chia được nữa". Nhận chung là một lựa chọn tại thời điểm đó. Về sau, những người cùng đứng tên vẫn có thể thoả thuận chia tài sản chung, hoặc một người yêu cầu chia theo quy định về sở hữu chung. Lúc ấy câu chuyện không còn là thừa kế mà là chia tài sản chung.
Khi nào nên hỏi người chuyên môn
Phần lớn gia đình làm văn bản phân chia hoặc khai nhận cùng công chứng viên mà không cần thêm ai. Nhưng những tình huống sau nên có luật sư xem trước khi đặt bút ký:
- Có người thừa kế chết trước người để lại di sản, cần xác định cháu thế vị.
- Có con riêng, con nuôi, con ngoài giá thú mà giấy tờ chứng minh quan hệ chưa đầy đủ.
- Di sản gồm nhiều loại tài sản ở nhiều nơi, cần tính chênh lệch giá trị khi chia.
- Có người muốn từ chối nhận di sản và cần biết hệ quả về nghĩa vụ trả nợ, nghĩa vụ tài chính.
- Di chúc có nội dung mơ hồ hoặc có hai bản khác nhau.
- Nhà đất của người mất đang thế chấp, đang cho thuê dài hạn hoặc đang có người khác ở.
Mang theo giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ, giấy chứng nhận nhà đất và mọi văn bản người mất để lại. Càng đủ giấy tờ, buổi tư vấn càng đi thẳng vào việc chính.
Câu hỏi thường gặp
Có người thừa kế đang ở nước ngoài thì làm văn bản thế nào?
Người đó có thể về ký trực tiếp, hoặc lập văn bản uỷ quyền, văn bản đồng ý tại cơ quan đại diện của Việt Nam hay nơi có thẩm quyền ở nước sở tại rồi hợp pháp hoá theo quy định. Bạn hỏi tổ chức công chứng loại giấy họ chấp nhận.
Văn bản khai nhận di sản có thể làm ở xã thay vì công chứng không?
Quy định về chứng thực và công chứng phân chia thẩm quyền cho từng loại văn bản và thay đổi theo thời gian. Bạn hỏi tổ chức hành nghề công chứng hoặc bộ phận tư pháp cấp xã để biết hiện nay làm ở đâu.
Đã ký văn bản phân chia rồi có sửa lại được không?
Các người thừa kế có thể cùng thoả thuận sửa đổi, bổ sung và công chứng lại, khi chưa có giao dịch nào với người thứ ba. Nếu chỉ một người muốn sửa thì phải có lý do pháp lý, như bị lừa dối, ép buộc, và thường phải ra toà.
Thiếu giấy chứng tử của ông bà để chứng minh hàng thừa kế thì sao?
Bạn có thể xin trích lục khai tử tại cơ quan đăng ký hộ tịch, hoặc đăng ký khai tử muộn. Nếu giấy tờ thất lạc lâu năm, hỏi công chứng viên về các giấy tờ thay thế được chấp nhận.
Người mất để lại nợ thì có lập văn bản phân chia được không?
Có, nhưng nghĩa vụ của người mất vẫn phải được thanh toán từ di sản. Chủ nợ có thể lên tiếng trong thời gian niêm yết. Nên làm rõ các khoản nợ trước khi chia để tránh phải chia lại.