Hợp đồng lao động xác định thời hạn là hợp đồng mà hai bên ghi rõ ngày bắt đầu và ngày kết thúc; hợp đồng không xác định thời hạn thì không đặt ngày kết thúc, quan hệ lao động kéo dài cho tới khi có một lý do chấm dứt theo luật. Theo Bộ luật Lao động hiện hành, đây là hai loại hợp đồng lao động duy nhất. Cái tên "hợp đồng mùa vụ" hay "hợp đồng theo một công việc nhất định" mà nhiều người còn nhắc thuộc về luật cũ.
Bài này giải nghĩa hai khái niệm đó bằng lời thường: mỗi loại nghĩa là gì với người đi làm, khác nhau ở những lúc nào trong đời một hợp đồng, những cách hiểu sai hay gặp, và chỗ nào bạn nên hỏi người có chuyên môn thay vì tự đoán. Bài không nêu số tháng, số ngày cụ thể vì những con số đó cần đọc đúng văn bản đang có hiệu lực.
Hai loại hợp đồng, một thước đo: có ngày kết thúc hay không
Cách nhớ đơn giản nhất là nhìn vào ô "thời hạn hợp đồng". Nếu ô đó ghi một ngày cụ thể, chẳng hạn hết ngày cuối cùng của năm sau, thì đó là hợp đồng xác định thời hạn. Nếu ô đó ghi "không xác định thời hạn" hoặc chỉ ghi ngày bắt đầu mà không có ngày kết thúc, thì đó là hợp đồng không xác định thời hạn. Tên gọi trên đầu tờ giấy không quyết định; nội dung mới quyết định.
Với hợp đồng xác định thời hạn, luật đặt một giới hạn tối đa cho khoảng thời gian đó. Hai bên không thể ghi một thời hạn dài tuỳ ý rồi gọi là xác định thời hạn để né những ràng buộc của loại kia. Con số tối đa nằm trong Bộ luật Lao động, bạn tra trực tiếp văn bản khi cần.
Với hợp đồng không xác định thời hạn, nhiều người hiểu nhầm thành "hợp đồng suốt đời", tức là công ty không bao giờ được cho nghỉ. Thực ra quan hệ này vẫn có thể chấm dứt: người lao động được đơn phương nghỉ khi báo trước đúng thời gian, công ty được chấm dứt trong những trường hợp luật liệt kê, hai bên có thể thoả thuận dừng. Điểm khác là không có một ngày hết hạn tự động. Muốn dừng thì phải có lý do và trình tự.
Cả hai loại đều là hợp đồng lao động thật sự, nghĩa là đều kéo theo nghĩa vụ đóng bảo hiểm bắt buộc khi đủ điều kiện, quyền nghỉ hằng năm, quyền được trả lương đúng hạn và các quyền khác của người làm công ăn lương. Loại hợp đồng không làm người ký hợp đồng có thời hạn trở thành "nhân viên hạng hai".
So hai loại hợp đồng ở từng thời điểm
Khác biệt giữa hai loại hợp đồng chỉ lộ ra ở một vài thời điểm cụ thể. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo nguyên tắc chung; chi tiết số ngày báo trước, số lần ký và các ngoại lệ phải đọc từ văn bản hiện hành.
| Thời điểm | Xác định thời hạn | Không xác định thời hạn |
|---|---|---|
| Khi ký | Ghi rõ ngày bắt đầu và ngày kết thúc, không vượt giới hạn luật cho phép | Chỉ ghi ngày bắt đầu |
| Khi đến ngày ghi trong hợp đồng | Hợp đồng có thể chấm dứt vì hết hạn, kèm nghĩa vụ báo trước của công ty | Không có ngày hết hạn, quan hệ tiếp tục |
| Khi người lao động muốn nghỉ | Báo trước một khoảng thời gian luật định, thường ngắn hơn | Báo trước một khoảng thời gian luật định, thường dài hơn |
| Khi công ty muốn chấm dứt sớm | Chỉ trong các trường hợp luật liệt kê, đúng trình tự | Chỉ trong các trường hợp luật liệt kê, đúng trình tự |
| Khi hết hạn mà vẫn đi làm tiếp | Phải ký hợp đồng mới trong một thời hạn ngắn; không ký thì hợp đồng có thể chuyển thành loại không xác định thời hạn | Không áp dụng |
| Quyền bảo hiểm, nghỉ phép, lương | Như nhau | Như nhau |
Điều đáng nhớ trong bảng là dòng "hết hạn mà vẫn đi làm tiếp". Đây là chỗ nhiều người lao động mất quyền lợi vì không biết, và cũng là chỗ nhiều công ty nhỏ làm sai vì quên theo dõi ngày hết hạn. Hợp đồng xác định thời hạn cũng không được ký nối tiếp vô hạn lần: luật giới hạn số lần ký loại này liên tiếp, sau đó nếu còn làm thì phải chuyển sang loại không xác định thời hạn, trừ một số nhóm ngoại lệ được luật nêu riêng.
Vì sao "hợp đồng mùa vụ" không còn là một loại riêng
Trước khi Bộ luật Lao động năm 2019 có hiệu lực, luật cũ chia ba loại: không xác định thời hạn, xác định thời hạn, và loại theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn ngắn. Bộ luật mới bỏ loại thứ ba. Từ đó, một hợp đồng làm ba tháng mùa thu hoạch cà phê ở Đắk Lắk hay hai tháng cao điểm bán hàng cuối năm vẫn là hợp đồng xác định thời hạn, chỉ là thời hạn ngắn.
Ngoài đời, chữ "hợp đồng thời vụ" vẫn được dùng rất nhiều trong tin tuyển dụng và trong cách nói ở xưởng, ở quán. Bạn không cần sửa người khác về cách gọi. Điều cần nhớ là cách gọi đó không làm thay đổi quyền lợi: người làm theo hợp đồng ngắn vẫn được trả lương đúng hạn, vẫn có quyền về giờ làm, giờ nghỉ, và vẫn thuộc diện bảo hiểm bắt buộc nếu thời hạn hợp đồng chạm ngưỡng luật quy định.
Một hiểu lầm liên quan là cho rằng làm thời vụ thì không cần giấy tờ. Hợp đồng lao động phải lập thành văn bản, trừ một số trường hợp thời hạn rất ngắn mà luật cho phép giao kết bằng lời nói. Hợp đồng điện tử lập đúng quy định cũng có giá trị như văn bản giấy. Còn nếu không ký gì cả mà bạn vẫn làm việc, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của bên kia, thì quan hệ đó vẫn có thể được coi là quan hệ lao động; việc chứng minh lúc đó khó hơn nhiều.
Những cách hiểu sai hay gặp
"Hợp đồng không xác định thời hạn thì không bao giờ bị cho nghỉ." Sai. Công ty vẫn có quyền đơn phương chấm dứt trong các trường hợp luật liệt kê, như người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí công ty đã ban hành, hoặc doanh nghiệp thay đổi cơ cấu, công nghệ. Điều khác biệt là công ty phải có căn cứ và làm đúng trình tự.
"Hợp đồng xác định thời hạn thì công ty cho nghỉ lúc nào cũng được." Cũng sai. Trong thời hạn hợp đồng, công ty chỉ được chấm dứt sớm theo đúng các căn cứ luật định. Hết hạn là một căn cứ, còn giữa chừng thì không thể cho nghỉ chỉ vì "hợp đồng có thời hạn mà".
"Ký nhiều lần hợp đồng ngắn thì không cần lo quyền lợi về sau." Thời gian làm việc qua nhiều hợp đồng liên tiếp với cùng một nơi vẫn được cộng lại khi tính một số quyền, ví dụ thời gian làm việc dùng để xét trợ cấp thôi việc. Việc chia nhỏ hợp đồng không xoá được những năm bạn đã làm.
"Tên trên hợp đồng là hợp đồng cộng tác viên thì không phải hợp đồng lao động." Bộ luật Lao động nhìn vào bản chất: nếu có việc làm có trả công, trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì dù đặt tên khác vẫn có thể được coi là hợp đồng lao động. Đây là chỗ nên hỏi người có chuyên môn khi có tranh chấp.
"Hợp đồng không xác định thời hạn thì lương phải cao hơn." Luật không gắn mức lương với loại hợp đồng. Lương do hai bên thoả thuận, chỉ cần không thấp hơn mức sàn luật quy định cho vùng nơi bạn làm việc.
Ví dụ giả định: hai người cùng phòng, hai loại hợp đồng
Ví dụ giả định: chị Hạnh và anh Phúc cùng làm nhân viên kho cho một công ty phân phối ở Cần Thơ. Chị Hạnh vào làm từ lâu, đã qua hai lần ký hợp đồng có thời hạn và nay đang ở hợp đồng không xác định thời hạn. Anh Phúc mới vào, ký hợp đồng xác định thời hạn đầu tiên.
Về hằng ngày, hai người không khác nhau: cùng ca, cùng lương theo thang bảng lương của công ty, cùng được đóng bảo hiểm, cùng có ngày nghỉ hằng năm. Khác nhau chỉ hiện ra ở những lúc đặc biệt. Nếu anh Phúc muốn chuyển việc, anh báo trước theo thời hạn ngắn hơn; chị Hạnh muốn nghỉ thì báo trước lâu hơn. Nếu công ty không muốn giữ anh Phúc sau khi hết hạn, công ty thông báo trước theo đúng quy định và hợp đồng chấm dứt vì hết hạn, công ty vẫn có nghĩa vụ trả các khoản liên quan như trợ cấp thôi việc nếu anh đủ điều kiện. Với chị Hạnh, công ty không có "ngày hết hạn" để dựa vào.
Giả sử hết hạn mà quản lý quên, anh Phúc vẫn đi làm bình thường và không ai đưa hợp đồng mới. Sau một khoảng thời gian ngắn luật định mà hai bên không ký hợp đồng mới, hợp đồng đã giao kết có thể trở thành hợp đồng không xác định thời hạn. Đây là lý do người lao động nên tự ghi nhớ ngày hết hạn của mình, và công ty nhỏ nên có một danh sách theo dõi ngày hết hạn của từng người.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Đọc hiểu hai khái niệm là đủ cho phần lớn tình huống. Nhưng có những lúc bạn nên hỏi luật sư lao động, cán bộ công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động nơi bạn làm việc thay vì tự suy ra:
- Bạn đã ký nhiều hợp đồng có thời hạn liên tiếp và không chắc hợp đồng hiện tại đã phải là loại không xác định thời hạn hay chưa.
- Bạn nhận được thông báo chấm dứt hợp đồng giữa chừng, không rõ căn cứ, hoặc thời gian báo trước có vẻ ngắn hơn quy định.
- Bạn làm việc lâu năm mà giấy tờ chỉ là "hợp đồng cộng tác", "hợp đồng dịch vụ", nay cần chứng minh mình là người lao động để đòi quyền lợi.
- Bạn là người lao động cao tuổi, người nước ngoài, hoặc thuộc nhóm được luật đặt quy tắc riêng về số lần ký hợp đồng.
- Công ty đề nghị chuyển bạn từ hợp đồng không xác định thời hạn về lại hợp đồng có thời hạn, kèm lời hứa tăng lương.
Khi đi hỏi, mang theo tất cả các bản hợp đồng, phụ lục, quyết định và tin nhắn liên quan. Người chuyên môn trả lời dựa trên giấy tờ, không dựa trên trí nhớ của bạn. Văn bản luật về lao động được sửa đổi và hướng dẫn thêm theo thời gian, nên mọi kết luận cụ thể cần đối chiếu với bản đang có hiệu lực trên cổng thông tin pháp luật chính thức.
Đọc ô thời hạn trên hợp đồng của chính bạn
Lần tới cầm hợp đồng, bạn chỉ cần đọc ba chỗ để biết mình đang ở loại nào và cần nhớ gì. Chỗ thứ nhất là ô loại hợp đồng và thời hạn: có ngày kết thúc hay không. Chỗ thứ hai là các phụ lục: nhiều nơi gia hạn bằng phụ lục, trong khi luật chỉ cho phụ lục sửa một số nội dung và không dùng phụ lục để kéo dài thời hạn hợp đồng một cách tuỳ tiện. Chỗ thứ ba là điều khoản chấm dứt: công ty có ghi thêm những lý do cho nghỉ trái với luật hay không.
Nếu là hợp đồng có thời hạn, bạn ghi ngày hết hạn vào lịch trên điện thoại, đặt nhắc trước một tháng. Khi gần đến ngày, bạn chủ động hỏi bộ phận nhân sự về kế hoạch ký tiếp, thay vì chờ. Nếu là hợp đồng không xác định thời hạn, bạn lưu lại bản gốc ở nhà, vì sau nhiều năm làm việc, tờ giấy đầu tiên thường là thứ khó tìm nhất khi cần.
Cuối cùng, nhớ rằng loại hợp đồng chỉ là khung. Nội dung bên trong mới là thứ bảo vệ bạn: công việc, địa điểm, mức lương, phụ cấp, giờ làm, chế độ nghỉ, bảo hiểm, đào tạo. Hiểu đúng khung giúp bạn biết khi nào quyền của mình đang bị đặt sai chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng xác định thời hạn được ký tối đa mấy lần với cùng một công ty?
Luật giới hạn số lần ký liên tiếp hợp đồng xác định thời hạn; quá số lần đó mà vẫn tiếp tục làm thì phải chuyển sang hợp đồng không xác định thời hạn, trừ một số nhóm như người lao động cao tuổi, người nước ngoài. Số lần cụ thể và các ngoại lệ bạn tra trong Bộ luật Lao động hiện hành.
Hợp đồng không xác định thời hạn có được chuyển ngược về hợp đồng có thời hạn không?
Hai bên có thể thoả thuận chấm dứt hợp đồng cũ và ký hợp đồng mới, nhưng việc này làm thay đổi vị thế của người lao động. Trước khi đồng ý, bạn nên hỏi rõ lý do bằng văn bản và nhờ người có chuyên môn xem giúp, vì không có quy định nào buộc bạn phải chấp nhận.
Hết hạn hợp đồng công ty không ký tiếp có phải trả trợ cấp không?
Hết hạn là một trường hợp chấm dứt hợp đồng hợp pháp. Nếu bạn đủ điều kiện về thời gian làm việc thường xuyên và phần thời gian đó chưa được bảo hiểm thất nghiệp bù, bạn có thể được trợ cấp thôi việc. Cách tính cụ thể cần đối chiếu sổ bảo hiểm và văn bản hiện hành.
Làm thời vụ ba tháng có phải ký hợp đồng lao động không?
Có. Theo Bộ luật Lao động hiện hành, công việc ba tháng vẫn là hợp đồng xác định thời hạn và phải giao kết theo hình thức luật quy định. Chỉ những hợp đồng có thời hạn rất ngắn mới được giao kết bằng lời nói, và vẫn có ngoại lệ.
Hợp đồng lao động ký qua mạng có giá trị như bản giấy không?
Hợp đồng lao động điện tử được giao kết qua phương tiện điện tử dưới dạng thông điệp dữ liệu theo đúng quy định có giá trị như hợp đồng bằng văn bản. Bạn nên tải và lưu một bản về máy riêng, không chỉ để trên hệ thống của công ty.
Loại hợp đồng có ảnh hưởng tới việc đóng bảo hiểm xã hội không?
Cả hai loại đều thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc khi đủ điều kiện về thời hạn và đối tượng theo luật. Loại hợp đồng không phải căn cứ để công ty từ chối đóng; nếu bị từ chối, bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng trụ sở.