Thoả ước lao động tập thể là văn bản thoả thuận đạt được qua thương lượng tập thể giữa tổ chức đại diện người lao động và người sử dụng lao động, được ký kết bằng văn bản, về điều kiện lao động và quan hệ lao động trong doanh nghiệp hoặc trong ngành. Nội quy lao động thì khác: đó là văn bản do người sử dụng lao động ban hành, quy định trật tự, kỷ luật tại nơi làm việc.
Một bên là thoả thuận hai chiều, một bên là quy tắc một chiều có tham khảo ý kiến. Bài giải nghĩa thoả ước lao động tập thể bằng lời thường, đặt nó cạnh nội quy và hợp đồng cá nhân, nêu những hiểu lầm hay gặp và khi nào nên hỏi người có chuyên môn. Bài không nêu tỷ lệ biểu quyết hay thời hạn cụ thể; các con số đó nằm trong Bộ luật Lao động hiện hành.
Thoả ước: hợp đồng của cả tập thể
Nếu hợp đồng lao động là thoả thuận giữa một người lao động với công ty, thì thoả ước lao động tập thể là thoả thuận giữa tập thể người lao động với công ty. Một người lẻ loi khó đàm phán được nhiều với một doanh nghiệp có hàng trăm công nhân; nhưng khi cả tập thể cùng ngồi vào bàn thông qua tổ chức đại diện, cán cân thương lượng cân bằng hơn.
Theo Bộ luật Lao động hiện hành, tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở gồm công đoàn cơ sở và tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp được đăng ký theo quy định. Đây là điểm mới so với luật cũ, khi chỉ có công đoàn đóng vai trò này. Thoả ước có thể ở cấp doanh nghiệp, cấp ngành hoặc giữa nhiều doanh nghiệp.
Nội dung thoả ước không được trái luật và luật khuyến khích nó có lợi hơn cho người lao động so với quy định của pháp luật. Đó là ý nghĩa thực sự của thoả ước: luật đặt mức sàn, thoả ước là nơi tập thể người lao động thương lượng để được cao hơn mức sàn đó, ví dụ thêm ngày nghỉ, thêm phụ cấp, chế độ hỗ trợ khi ốm đau, tiền ăn giữa ca, thưởng cuối năm cố định.
Một thoả ước ra đời thế nào
Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động, một thoả ước lao động tập thể đi qua các bước sau. Thời hạn và tỷ lệ cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
- Một bên đề nghị thương lượng tập thể; bên kia không được từ chối. Hai bên thống nhất thời gian, địa điểm, nội dung thương lượng.
- Tổ chức đại diện người lao động thu thập ý kiến của người lao động về những gì muốn đưa vào thoả ước, công ty cung cấp thông tin về tình hình sản xuất kinh doanh cần thiết cho việc thương lượng.
- Hai bên thương lượng, ghi biên bản các phiên họp, những nội dung đã đạt được và chưa đạt được.
- Dự thảo thoả ước được lấy ý kiến biểu quyết của người lao động. Thoả ước chỉ được ký khi có tỷ lệ tán thành vượt mức luật quy định.
- Hai bên ký kết, gửi thoả ước tới cơ quan quản lý nhà nước về lao động theo quy định và công bố cho người lao động biết.
- Thoả ước có hiệu lực từ ngày ghi trong thoả ước, có thời hạn trong khoảng luật cho phép; trước khi hết hạn có thể thương lượng kéo dài hoặc ký thoả ước mới.
Điều đáng chú ý là bước biểu quyết. Thoả ước không phải là thoả thuận giữa vài người lãnh đạo công đoàn với ban giám đốc; nó cần sự tán thành của số đông người lao động. Nếu bạn chưa từng được hỏi ý kiến về thoả ước ở nơi mình làm, đó là câu hỏi đáng đặt ra với tổ chức đại diện.
Thoả ước, nội quy và hợp đồng cá nhân
Ba văn bản này cùng điều chỉnh quan hệ giữa bạn và công ty nhưng ở ba tầng khác nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo nguyên tắc chung.
| Tiêu chí | Thoả ước lao động tập thể | Nội quy lao động | Hợp đồng lao động cá nhân |
|---|---|---|---|
| Ai làm ra | Hai bên thương lượng, tập thể biểu quyết | Công ty ban hành, có tham khảo ý kiến tổ chức đại diện | Hai bên thoả thuận |
| Nội dung chính | Tiền lương, thưởng, phụ cấp, giờ làm, nghỉ ngơi, an toàn, phúc lợi | Giờ làm, trật tự, an toàn, bảo vệ tài sản, hành vi vi phạm và hình thức kỷ luật | Công việc, địa điểm, lương, thời hạn, quyền lợi riêng của một người |
| Tính chất | Thoả thuận hai chiều | Quy tắc do một bên đặt ra | Thoả thuận hai chiều |
| Thủ tục | Gửi cơ quan quản lý lao động | Có trường hợp phải đăng ký với cơ quan quản lý lao động | Hai bên giữ |
| Quan hệ với nhau | Không trái luật, ưu tiên có lợi hơn cho người lao động | Không trái luật và thoả ước | Không thấp hơn thoả ước; nếu thấp hơn phải sửa theo thoả ước |
Dòng cuối của bảng là điểm quan trọng nhất. Khi thoả ước có hiệu lực, những điều khoản trong hợp đồng cá nhân thấp hơn thoả ước phải được sửa đổi cho phù hợp. Nội quy cũng không được đặt ra những quy định trái với thoả ước. Thứ tự này giúp người lao động được hưởng mức cao nhất mà tập thể đã thương lượng được.
Nội quy lao động: luật chơi trong nhà máy, văn phòng
Nội quy lao động là văn bản người sử dụng lao động ban hành để quy định giờ làm việc, giờ nghỉ, trật tự tại nơi làm việc, an toàn vệ sinh lao động, phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc, bảo vệ tài sản và bí mật kinh doanh, các trường hợp được tạm thời chuyển làm công việc khác, các hành vi vi phạm kỷ luật và hình thức xử lý tương ứng, trách nhiệm vật chất.
Công ty có quy mô từ một số lượng người lao động nhất định trở lên phải ban hành nội quy bằng văn bản và đăng ký với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh. Trước khi ban hành hoặc sửa đổi, công ty phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có, và phải thông báo, niêm yết những nội dung chính ở nơi cần thiết.
Nội quy quan trọng với người lao động ở chỗ: công ty chỉ được xử lý kỷ luật đối với những hành vi đã được quy định trong nội quy, hoặc trong hợp đồng, hoặc trong luật. Hành vi không có trong nội quy thì không thể bị kỷ luật chỉ vì quản lý "thấy không vừa mắt". Vì vậy, đọc nội quy không phải việc của riêng phòng nhân sự; nó là tấm bản đồ cho bạn biết ranh giới nào không được vượt và ranh giới nào công ty không được vượt.
Những hiểu lầm hay gặp
"Công ty nhỏ không có công đoàn thì không có thoả ước." Đúng là nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa có thoả ước. Nhưng việc không có tổ chức đại diện không phải là lý do vĩnh viễn; người lao động có quyền thành lập, gia nhập tổ chức đại diện theo quy định để thương lượng.
"Nội quy do công ty viết nên ghi gì cũng được." Nội quy không được trái luật và thoả ước, phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện và, với doanh nghiệp thuộc diện phải đăng ký, chỉ có hiệu lực theo thủ tục luật định.
"Thoả ước chỉ áp dụng cho đoàn viên công đoàn." Thoả ước lao động tập thể doanh nghiệp áp dụng cho người sử dụng lao động và tất cả người lao động của doanh nghiệp, kể cả người vào làm sau khi thoả ước có hiệu lực.
"Hợp đồng đã ký thì thoả ước không thay đổi được gì." Điều khoản trong hợp đồng thấp hơn thoả ước phải được sửa theo thoả ước. Người lao động được hưởng mức có lợi hơn.
"Thoả ước chỉ là văn bản hình thức để nộp cho đủ." Thoả ước có hiệu lực ràng buộc. Công ty không thực hiện nội dung đã ký thì người lao động, thông qua tổ chức đại diện, có quyền yêu cầu thực hiện và có thể đưa ra giải quyết tranh chấp lao động tập thể.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn và ví dụ giả định
Bạn có quyền được biết nội dung thoả ước và nội quy đang áp dụng ở nơi mình làm việc. Hỏi bộ phận nhân sự hoặc công đoàn cơ sở để xin bản sao, hoặc xem nơi niêm yết. Nên tìm tới công đoàn cấp trên, luật sư lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh khi: bị xử lý kỷ luật vì một hành vi không có trong nội quy; quyền lợi ghi trong thoả ước không được thực hiện; công ty sửa nội quy mà không tham khảo ý kiến; hoặc việc thương lượng tập thể bị một bên từ chối.
Ví dụ giả định: một xưởng giày ở Thái Nguyên có công đoàn cơ sở. Năm nay công đoàn lấy ý kiến công nhân và đưa vào bàn thương lượng ba đề xuất: thêm một ngày nghỉ hằng năm so với mức luật, hỗ trợ đưa đón cho ca đêm, và quy chế thưởng cuối năm cố định. Sau ba phiên họp, hai bên thống nhất hai điểm đầu, điểm thứ ba để lại năm sau. Dự thảo được công nhân biểu quyết tán thành và ký. Từ ngày có hiệu lực, mọi công nhân, kể cả người mới vào, được hưởng hai quyền lợi đó, dù hợp đồng cá nhân của họ không ghi.
Cùng xưởng đó, nội quy quy định đi trễ nhiều lần trong tháng là vi phạm kỷ luật. Một công nhân bị khiển trách vì hành vi khác không có trong nội quy, như mặc áo không đúng màu ngoài giờ làm. Đây là tình huống người lao động có thể đề nghị xem lại, vì công ty chỉ kỷ luật được hành vi đã quy định.
Câu hỏi thường gặp
Thoả ước lao động tập thể có thời hạn bao lâu?
Bộ luật Lao động cho phép thoả ước có thời hạn trong một khoảng nhất định, do hai bên thoả thuận và ghi trong thoả ước. Trước khi hết hạn, hai bên có thể thương lượng kéo dài hoặc ký thoả ước mới. Thời hạn cụ thể bạn tra trong văn bản hiện hành.
Thoả ước có bị vô hiệu không?
Thoả ước có thể bị toà án tuyên bố vô hiệu toàn bộ hoặc từng phần khi có nội dung trái pháp luật, người ký không đúng thẩm quyền hoặc không tuân thủ đúng quy trình thương lượng, ký kết. Phần vô hiệu không ràng buộc các bên.
Công ty bị sáp nhập thì thoả ước cũ còn áp dụng không?
Khi doanh nghiệp sáp nhập, hợp nhất, chia, tách hoặc chuyển quyền sở hữu, luật có quy định riêng về việc tiếp tục thực hiện thoả ước hoặc thương lượng để ký thoả ước mới. Người lao động nên hỏi tổ chức đại diện về kế hoạch cụ thể.
Người lao động có được xem nội quy trước khi ký hợp đồng không?
Bạn có quyền được biết nội quy vì công ty phải thông báo cho người lao động và niêm yết nội dung chính. Nên đề nghị xem trước khi ký, đặc biệt phần hành vi vi phạm và trách nhiệm vật chất.
Không có nội quy thì công ty có được xử lý kỷ luật không?
Công ty chỉ được xử lý kỷ luật với hành vi có quy định trong nội quy, hợp đồng hoặc pháp luật. Doanh nghiệp thuộc diện phải có nội quy bằng văn bản mà chưa có thì việc xử lý kỷ luật dễ bị xem là không đủ căn cứ.