Lương tháng 13 là cách gọi quen thuộc cho một khoản tiền công ty trả thêm vào cuối năm, thường bằng hoặc gần bằng một tháng lương. Bộ luật Lao động không có khái niệm "lương tháng 13" và không bắt buộc công ty phải trả khoản này; luật chỉ quy định về thưởng, do người sử dụng lao động quyết định theo kết quả kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc.
Tuy vậy, khi lương tháng 13 đã được ghi vào hợp đồng, thoả ước lao động tập thể hoặc quy chế đã công bố, nó trở thành cam kết phải thực hiện. Bài này giải nghĩa sự khác nhau giữa lương tháng 13, thưởng Tết và thưởng theo kết quả, những hiểu lầm hay gặp và khi nào bạn nên hỏi người có chuyên môn. Bài không bàn mức thưởng.
Luật nói gì về thưởng
Bộ luật Lao động hiện hành định nghĩa thưởng là số tiền hoặc tài sản hoặc hình thức khác mà người sử dụng lao động thưởng cho người lao động căn cứ vào kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc của người lao động. So với luật cũ, định nghĩa này mở rộng: thưởng không chỉ là tiền mà có thể là hiện vật, cổ phần, chuyến đi, và không bị giới hạn ở thưởng cuối năm.
Luật cũng quy định quy chế thưởng do người sử dụng lao động quyết định và công bố công khai tại nơi làm việc, sau khi tham khảo ý kiến của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có. Như vậy, thưởng là quyền chủ động của công ty, nhưng phải có quy chế, phải công khai, và phải tham khảo ý kiến.
Điều luật không nhắc gì tới "tháng 13". Chữ này là tập quán thị trường, xuất phát từ thói quen trả thêm một tháng lương vào dịp cuối năm âm lịch hoặc dương lịch. Vì không có định nghĩa luật, mỗi nơi hiểu lương tháng 13 theo cách riêng: có nơi trả đúng một tháng lương cho mọi người, có nơi tính theo số tháng làm việc trong năm, có nơi gộp chung vào thưởng Tết.
Lương tháng 13, thưởng Tết và thưởng theo kết quả
Ba khoản này hay được nói lẫn với nhau. Bảng dưới tách chúng theo cách hiểu phổ biến và theo nguyên tắc luật.
| Khoản | Cách hiểu phổ biến | Căn cứ | Có bắt buộc không |
|---|---|---|---|
| Lương tháng 13 | Khoản thêm cuối năm, thường tính theo một tháng lương | Hợp đồng, thoả ước hoặc quy chế của công ty | Không theo luật chung; bắt buộc khi đã cam kết |
| Thưởng Tết | Khoản thưởng dịp Tết Nguyên đán, mức tuỳ kết quả năm | Quy chế thưởng | Tuỳ quy chế; công ty quyết định trên kết quả kinh doanh |
| Thưởng theo kết quả | Thưởng theo quý, dự án, chỉ tiêu cá nhân | Quy chế thưởng, thoả thuận chỉ tiêu | Bắt buộc khi đạt điều kiện đã công bố |
Điểm mấu chốt nằm ở cột cuối. Không có khoản nào trong ba khoản trên là bắt buộc theo luật chung cho mọi doanh nghiệp. Nhưng cả ba đều có thể trở thành nghĩa vụ khi công ty đã tự cam kết bằng văn bản. Cam kết có thể nằm trong hợp đồng lao động, phụ lục, thư mời nhận việc được dẫn chiếu vào hợp đồng, thoả ước lao động tập thể hoặc quy chế thưởng đã công bố.
Khi đọc thư mời nhận việc, dòng "thu nhập trung bình mười bốn tháng lương mỗi năm" hay "thưởng tháng 13" là lời hứa đáng ghi nhận, nhưng bạn nên xem nó có được đưa vào hợp đồng hay không. Lời hứa chỉ nằm trong tin tuyển dụng thì khó dùng làm căn cứ.
Thưởng khác tiền lương ở những điểm nào
Để hiểu vì sao lương tháng 13 có số phận pháp lý mềm hơn lương tháng, cần đặt thưởng cạnh tiền lương. Tiền lương là khoản trả cho việc thực hiện công việc theo thoả thuận, có mức sàn do luật quy định, phải trả đúng hạn, đủ, và chậm trả thì công ty phải bù. Thưởng là khoản công ty quyết định trên kết quả sản xuất kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, không có mức sàn, không có nghĩa vụ trả nếu công ty chưa cam kết.
Chính vì vậy, gọi một khoản là "lương tháng 13" hay "thưởng cuối năm" không làm thay đổi bản chất của nó. Bản chất do câu chữ quyết định. Nếu hợp đồng ghi một khoản cố định, không gắn điều kiện, trả vào một thời điểm xác định, khoản đó mang dáng dấp của một phần tiền lương đã thoả thuận. Nếu quy chế ghi mức trả tuỳ kết quả kinh doanh và đánh giá cá nhân, khoản đó là thưởng đúng nghĩa.
Sự khác biệt này kéo theo nhiều hệ quả: cách xác định nền đóng bảo hiểm, quyền đòi khi công ty không trả, cách tính khi nghỉ việc giữa năm. Những hệ quả đó đều cần đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành, nhưng điểm xuất phát luôn là đọc kỹ câu chữ trong giấy tờ của bạn.
Những hiểu lầm hay gặp
"Luật bắt công ty trả lương tháng 13." Không có quy định chung như vậy trong Bộ luật Lao động. Nghĩa vụ chỉ phát sinh khi công ty đã cam kết.
"Lương tháng 13 là thưởng Tết." Có nơi coi là một, có nơi trả cả hai. Cách duy nhất để biết là đọc hợp đồng và quy chế của chính công ty bạn.
"Nghỉ việc trước Tết thì mất hết lương tháng 13." Tuỳ cách công ty ghi trong quy chế. Có quy chế tính theo tỷ lệ số tháng làm việc trong năm, có quy chế yêu cầu còn làm việc tại thời điểm chi. Nếu quy chế không nói gì mà hợp đồng đã cam kết, nên hỏi người có chuyên môn.
"Lương tháng 13 tính vào lương đóng bảo hiểm." Theo nguyên tắc chung, tiền thưởng theo kết quả kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc nằm trong nhóm không tính vào nền đóng bảo hiểm. Cách ghi khoản này trong hợp đồng có thể ảnh hưởng tới việc xác định, nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
"Thưởng không phải chịu thuế." Tiền thưởng là thu nhập từ tiền lương, tiền công và thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân theo nguyên tắc chung, trừ một số loại thưởng luật cho phép loại trừ.
Vì sao tháng nhận thưởng hay bị trừ thuế nhiều hơn
Một thắc mắc rất phổ biến vào dịp cuối năm là "sao tháng có thưởng bị trừ thuế nhiều thế". Lý do nằm ở cách khấu trừ thuế thu nhập cá nhân. Công ty khấu trừ thuế theo từng tháng trên tổng thu nhập chịu thuế của tháng đó. Tháng có thêm lương tháng 13 thì thu nhập tháng đó tăng vọt, phần thu nhập vượt lên có thể rơi vào bậc thuế cao hơn của biểu thuế luỹ tiến, nên số thuế tạm khấu trừ trong tháng tăng mạnh.
Điều này không có nghĩa là bạn bị đánh thuế hai lần hay bị thu thừa vĩnh viễn. Thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương được tính theo năm khi quyết toán. Nếu số đã khấu trừ trong năm lớn hơn số phải nộp theo thu nhập cả năm, bạn có thể được hoàn hoặc bù trừ khi quyết toán, theo đúng thủ tục. Đây là lý do có những người được hoàn thuế sau Tết.
Phần giải thích về biểu thuế luỹ tiến và quyết toán thuế có bài riêng ở danh mục thuế thu nhập cá nhân của trang. Ở đây chỉ cần nắm: tháng có thưởng, lương thực nhận không tăng đúng bằng số thưởng, và đó là chuyện bình thường của cơ chế khấu trừ, không phải lỗi tính lương.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn
Phần lớn thắc mắc về lương tháng 13 có thể giải quyết bằng cách đọc lại hợp đồng, phụ lục và quy chế thưởng, rồi hỏi bộ phận nhân sự. Bạn có quyền yêu cầu xem quy chế thưởng, vì luật yêu cầu quy chế được công bố công khai tại nơi làm việc.
Nên tìm tới công đoàn cơ sở, luật sư lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trong những trường hợp sau: hợp đồng ghi rõ lương tháng 13 nhưng công ty không trả và không có lý do theo đúng điều kiện đã ghi; công ty đơn phương sửa quy chế thưởng ngay trước kỳ chi mà không tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động; bạn nghỉ việc giữa năm và công ty từ chối tính phần lương tháng 13 dù quy chế có quy định theo tỷ lệ thời gian làm việc.
Với câu hỏi về thuế của khoản thưởng, người nên hỏi là kế toán của công ty hoặc cơ quan thuế quản lý. Khi đi hỏi, mang theo hợp đồng, quy chế thưởng, phiếu lương tháng nhận thưởng và chứng từ khấu trừ thuế nếu có.
Ví dụ giả định: hai công ty, hai cách hiểu
Ví dụ giả định: chị Mai và chị Ngọc cùng làm kế toán ở hai công ty khác nhau tại Hải Phòng. Hợp đồng của chị Mai ghi một dòng: "người lao động được hưởng lương tháng 13 bằng một tháng lương chính, chi trước Tết Nguyên đán, tính theo tỷ lệ số tháng làm việc trong năm". Hợp đồng của chị Ngọc không nhắc gì; công ty chị có quy chế thưởng Tết tuỳ theo kết quả kinh doanh, năm tốt thì thưởng nhiều, năm khó thì ít.
Năm đó cả hai công ty đều gặp khó. Công ty chị Mai vẫn phải chi lương tháng 13 đúng như hợp đồng đã cam kết, vì đây là một nghĩa vụ đã thoả thuận, không gắn điều kiện kết quả kinh doanh. Công ty chị Ngọc giảm mức thưởng Tết theo đúng quy chế, và điều đó không trái luật, miễn là quy chế được công bố công khai và áp dụng đúng.
Ví dụ cho thấy cùng một tên gọi dân gian, hệ quả pháp lý phụ thuộc hoàn toàn vào câu chữ trong giấy tờ của từng nơi. Khi được mời nhận việc, bạn nên hỏi thẳng: khoản cuối năm là cam kết cố định hay thưởng tuỳ kết quả, và đề nghị ghi rõ vào hợp đồng nếu là cam kết.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vào làm vài tháng có được lương tháng 13 không?
Phụ thuộc vào hợp đồng và quy chế của công ty. Nhiều nơi tính theo tỷ lệ số tháng làm việc trong năm, có nơi đặt điều kiện làm đủ một khoảng thời gian. Luật không quy định chung nên bạn đọc quy chế hoặc hỏi bộ phận nhân sự.
Thưởng bằng hiện vật có được coi là thưởng theo luật không?
Có. Bộ luật Lao động hiện hành định nghĩa thưởng gồm tiền, tài sản hoặc hình thức khác. Thưởng bằng hiện vật vẫn có thể là thu nhập chịu thuế, cách quy đổi giá trị theo hướng dẫn của cơ quan thuế.
Công ty có được trả lương tháng 13 sau Tết không?
Thời điểm chi do hợp đồng hoặc quy chế quy định. Nếu đã cam kết chi trước Tết mà công ty chi trễ, đó là vi phạm cam kết. Nếu quy chế không ghi thời điểm, việc chi sau Tết không trái luật chung, nhưng nên được thông báo rõ.
Thưởng Tết có được tính vào tiền lương để tính trợ cấp thôi việc không?
Trợ cấp thôi việc được tính theo tiền lương bình quân theo hợp đồng lao động của một số tháng liền kề trước khi nghỉ. Thưởng theo kết quả kinh doanh thường không nằm trong tiền lương theo hợp đồng. Cách xác định cụ thể nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Công ty thua lỗ có được cắt lương tháng 13 đã ghi trong hợp đồng không?
Khoản đã cam kết trong hợp đồng không tự mất đi vì thua lỗ, trừ khi hợp đồng gắn điều kiện kết quả kinh doanh. Muốn thay đổi, công ty phải thoả thuận lại với người lao động. Trường hợp tranh chấp, bạn nên hỏi công đoàn hoặc luật sư lao động.