Làm thêm giờ là khoảng thời gian làm việc ngoài thời giờ làm việc bình thường theo quy định của pháp luật, thoả ước lao động tập thể hoặc nội quy lao động. Theo Bộ luật Lao động hiện hành, công ty chỉ được sử dụng người lao động làm thêm giờ khi người đó đồng ý, trong giới hạn số giờ luật cho phép, và phải trả tiền lương cho giờ làm thêm cao hơn giờ làm việc bình thường.
Ngoài đời, người ta gọi đó là tăng ca, OT, làm ngoài giờ. Khái niệm này hay bị lẫn với làm ca đêm, giờ trực, ngày làm bù. Bài này giải nghĩa làm thêm giờ bằng lời thường, đặt nó cạnh những khái niệm dễ lẫn, nêu những hiểu lầm hay gặp và khi nào bạn nên hỏi người có chuyên môn. Bài không nêu số giờ tối đa hay tỷ lệ trả cụ thể; các con số đó cần đọc từ văn bản hiện hành.
Mốc để đo: thời giờ làm việc bình thường
Không thể hiểu làm thêm giờ nếu chưa biết "thời giờ làm việc bình thường" là gì, vì làm thêm chỉ là phần vượt qua mốc đó. Bộ luật Lao động đặt giới hạn tối đa cho thời giờ làm việc bình thường theo ngày và theo tuần, và cho phép công ty quy định làm việc theo ngày hoặc theo tuần nhưng phải thông báo cho người lao động biết. Nhà nước khuyến khích áp dụng tuần làm việc ngắn hơn mức tối đa.
Trên thực tế, mốc của bạn nằm trong nội quy lao động, thoả ước lao động tập thể hoặc hợp đồng: một ngày làm từ mấy giờ đến mấy giờ, nghỉ giữa giờ thế nào, tuần làm mấy ngày. Ví dụ công ty quy định làm từ thứ Hai tới thứ Sáu thì làm vào sáng thứ Bảy là ngoài thời giờ làm việc bình thường, dù tổng giờ trong tuần vẫn chưa chạm mức tối đa của luật.
Đây là điểm nhiều người bỏ qua: mốc tính làm thêm là mốc mà công ty đã công bố cho bạn, không phải mức tối đa của luật. Nếu nội quy ghi tuần làm năm ngày, thì ngày thứ sáu là ngày làm thêm, kể cả khi công ty nói "luật cho phép làm nhiều hơn mà".
Làm thêm giờ và những khái niệm dễ lẫn
Bảng dưới đặt làm thêm giờ cạnh bốn khái niệm thường được nói lẫn trong xưởng, văn phòng và cửa hàng. Cách xử lý cụ thể cần đối chiếu nội quy và văn bản hiện hành.
| Khái niệm | Là gì | Có phải làm thêm giờ không |
|---|---|---|
| Tăng ca | Cách gọi thông dụng của làm thêm giờ | Có, nếu ngoài thời giờ làm việc bình thường |
| Làm việc ban đêm | Làm việc trong khung giờ ban đêm do luật xác định | Không tự động; ca đêm nằm trong giờ bình thường thì chỉ hưởng thêm phần làm đêm, làm ngoài giờ vào ban đêm thì vừa là làm thêm vừa là làm đêm |
| Giờ trực | Có mặt hoặc sẵn sàng được gọi ngoài giờ làm | Tuỳ thực tế: phải làm việc, chịu quản lý thì thường được tính; chỉ chờ ở nhà thì tuỳ thoả thuận, nội quy |
| Làm bù | Đổi ngày làm để nghỉ liền dịp lễ, rồi làm bù vào ngày khác | Thường không, nếu là hoán đổi đã thông báo và không vượt thời giờ bình thường của tuần |
| Ở lại làm cho xong việc | Tự nguyện hoặc được yêu cầu ngầm | Nếu công ty yêu cầu hoặc biết mà chấp nhận kết quả, đó là thời gian làm việc cần được ghi nhận |
Dòng cuối là chỗ hay gây tranh cãi nhất ở văn phòng. Công việc giao vượt khả năng hoàn thành trong giờ, người làm ở lại tối mà không ai ghi nhận, rồi được gọi là "tự nguyện". Bộ luật Lao động không có khái niệm làm thêm "tự nguyện không lương". Nếu bạn thường xuyên phải ở lại để kịp hạn công ty đặt, hãy ghi lại giờ về và trao đổi với quản lý bằng văn bản.
Điều kiện để công ty được yêu cầu làm thêm giờ
Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động hiện hành, việc làm thêm giờ phải thoả các điều kiện sau. Danh sách các trường hợp ngoại lệ và số giờ cụ thể nằm trong văn bản luật và nghị định hướng dẫn.
- Phải được sự đồng ý của người lao động. Công ty không thể ép bạn làm thêm, trừ những trường hợp đặc biệt luật liệt kê.
- Tổng số giờ làm thêm không vượt giới hạn theo ngày, theo tháng và theo năm. Một số ngành nghề, công việc được luật cho phép làm thêm nhiều hơn trong năm nhưng phải thông báo cho cơ quan quản lý lao động.
- Sau mỗi đợt làm thêm nhiều ngày liên tục, người lao động phải được bố trí nghỉ bù cho thời gian không được nghỉ.
- Những trường hợp đặc biệt mà người lao động không được từ chối gồm việc thực hiện lệnh động viên, huy động bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; công việc nhằm bảo vệ tính mạng con người, tài sản trong phòng ngừa, khắc phục thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, thảm hoạ. Trừ khi việc đó có nguy cơ ảnh hưởng tới tính mạng, sức khoẻ của chính người lao động.
- Một số nhóm người lao động được luật bảo vệ đặc biệt khi làm thêm giờ, ví dụ lao động nữ mang thai từ một giai đoạn nhất định hoặc đang nuôi con nhỏ, người lao động chưa thành niên, người khuyết tật nặng; với các nhóm này có những giới hạn riêng hoặc cần sự đồng ý riêng.
Sự đồng ý nên thể hiện bằng một hình thức có thể kiểm lại được: phiếu đăng ký làm thêm, thư điện tử, tin nhắn trong nhóm công việc. Không có văn bản nào cả thì khi tranh chấp, việc chứng minh bạn đã làm thêm, hoặc đã từ chối, đều khó.
Vì sao giờ làm thêm được trả cao hơn
Luật yêu cầu tiền lương cho giờ làm thêm phải cao hơn giờ làm việc bình thường, và mức cao hơn tăng dần theo thời điểm: làm thêm vào ngày thường, vào ngày nghỉ hằng tuần, vào ngày lễ tết hoặc ngày nghỉ có hưởng lương. Nếu làm thêm vào ban đêm thì còn được cộng thêm phần làm việc ban đêm. Các tỷ lệ cụ thể do Bộ luật Lao động quy định, bạn tra trực tiếp khi cần tính.
Lý do của việc trả cao hơn khá dễ hiểu. Giờ làm thêm lấy đi thời gian nghỉ ngơi, sinh hoạt gia đình và sức khoẻ của người lao động. Mức trả cao hơn vừa bù cho phần mất đó, vừa tạo chi phí để công ty không lạm dụng làm thêm thay cho việc tuyển thêm người.
Cách tính tiền làm thêm giờ dựa trên tiền lương giờ thực trả của công việc đang làm. Với người hưởng lương tháng, lương giờ được quy đổi từ lương tháng; với người làm lương sản phẩm, tiền làm thêm được tính theo đơn giá cao hơn đơn giá trong giờ bình thường. Ngày lễ có hưởng lương mà vẫn đi làm, bạn còn được nhận tiền lương của ngày lễ đó. Phần quy đổi cụ thể có thể khác nhau giữa các công ty tuỳ cách quy định ngày công chuẩn, nên đọc kỹ quy chế lương.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đã ký hợp đồng thì phải làm thêm khi được yêu cầu." Không. Ngoài các trường hợp đặc biệt luật liệt kê, làm thêm giờ cần sự đồng ý của người lao động cho từng lần hoặc theo thoả thuận rõ ràng.
"Làm ca đêm là làm thêm giờ." Không nhất thiết. Ca đêm nằm trong thời giờ làm việc bình thường của bạn thì không phải làm thêm, nhưng được trả thêm phần làm việc ban đêm.
"Nhân viên văn phòng hưởng lương cứng thì không có tiền làm thêm." Luật không phân biệt văn phòng hay xưởng. Người lao động làm việc ngoài thời giờ bình thường theo yêu cầu, có sự đồng ý, đều thuộc diện làm thêm giờ.
"Cho nghỉ bù thì không phải trả tiền làm thêm." Nghỉ bù và tiền làm thêm là hai việc khác nhau. Việc thay tiền bằng ngày nghỉ chỉ hợp lệ khi đúng quy định và thoả thuận; không được tự ý xoá tiền làm thêm.
"Làm thêm bao nhiêu cũng được, miễn trả đủ tiền." Giới hạn số giờ làm thêm tồn tại để bảo vệ sức khoẻ người lao động, không phải để bảo vệ tiền lương. Dù người lao động đồng ý và công ty trả đủ, việc vượt giới hạn vẫn là vi phạm của người sử dụng lao động.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn và ví dụ giả định
Hỏi bộ phận nhân sự khi bạn chưa rõ mốc thời giờ làm việc bình thường của mình, cách quy đổi lương giờ, hay quy trình đăng ký làm thêm. Nên tìm tới công đoàn, luật sư lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh khi: bị ép làm thêm với lời doạ cắt thưởng hoặc cho nghỉ; số giờ làm thêm kéo dài nhiều tháng liền mà không được nghỉ bù; phiếu lương không có dòng nào về làm thêm dù bạn có bảng chấm công; hoặc bạn đang mang thai, nuôi con nhỏ mà vẫn bị xếp làm thêm.
Ví dụ giả định: anh Đức làm thủ kho ở Bình Dương, nội quy ghi làm từ thứ Hai tới thứ Bảy, mỗi ngày tám tiếng. Mùa cao điểm, quản lý nhắn vào nhóm đề nghị ai đồng ý ở lại thêm hai giờ mỗi tối trong một tuần thì đăng ký. Anh Đức đăng ký và làm đủ. Hai giờ mỗi tối là làm thêm giờ ngày thường. Có một tối kho phải xếp hàng tới khuya, phần thời gian rơi vào khung đêm vừa là làm thêm vừa là làm đêm. Chủ nhật anh được gọi đi kiểm kê, đó là làm thêm vào ngày nghỉ hằng tuần, mức trả cao hơn ngày thường.
Cuối tháng, anh đối chiếu tin nhắn đăng ký, bảng chấm công của mình và phiếu lương. Thấy dòng làm thêm ngày Chủ nhật bị tính như ngày thường, anh gửi thư hỏi bộ phận nhân sự kèm ảnh chụp bảng chấm công. Đây là cách xử lý gọn, có dấu vết và thường được sửa ngay ở kỳ sau.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối làm thêm giờ có bị kỷ luật không?
Ngoài các trường hợp đặc biệt luật quy định, người lao động có quyền không đồng ý làm thêm giờ. Việc từ chối trong trường hợp đó không phải là hành vi vi phạm kỷ luật lao động. Nếu bị xử lý vì lý do này, bạn nên hỏi công đoàn hoặc luật sư lao động.
Làm thêm giờ có phải đóng bảo hiểm trên tiền làm thêm không?
Theo nguyên tắc chung, tiền lương làm thêm giờ không nằm trong nền đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, vì nền đóng gồm mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung trả thường xuyên ổn định. Bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành để biết chắc.
Tiền làm thêm giờ có bị tính thuế thu nhập cá nhân không?
Luật thuế thu nhập cá nhân có quy định riêng cho phần tiền lương làm thêm giờ được trả cao hơn so với tiền lương làm việc trong giờ bình thường. Cách xác định phần nào được miễn, phần nào chịu thuế bạn nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế.
Làm việc tại nhà ngoài giờ có được tính là làm thêm không?
Nếu công ty giao việc phải làm ngoài thời giờ làm việc bình thường và bạn đồng ý, thì đó có thể được coi là làm thêm giờ dù làm ở đâu. Khó khăn là chứng minh, nên bạn nên giữ tin nhắn giao việc và thời điểm gửi kết quả.
Người làm bán thời gian có được trả tiền làm thêm giờ không?
Người làm không trọn thời gian vẫn là người lao động. Khi làm vượt thời giờ đã thoả thuận trong hợp đồng và vượt mốc thời giờ bình thường, cách tính có thể khác nhau tuỳ thoả thuận và hướng dẫn. Bạn nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi bộ phận nhân sự.