Người nộp thuế là người có nghĩa vụ khai và mang tiền thuế nộp vào ngân sách; người chịu thuế là người thật sự bỏ tiền túi ra cho khoản thuế đó. Với thuế trực thu như thuế thu nhập, hai người này thường trùng nhau. Với thuế gián thu như thuế giá trị gia tăng hay thuế tiêu thụ đặc biệt, người bán nộp còn người mua mới là người chịu, vì thuế đã nằm trong giá.
Cặp khái niệm này giải thích được nhiều câu hỏi tưởng rời rạc: vì sao người bán phải nộp thuế trên tiền của khách, vì sao giá niêm yết "đã gồm thuế", vì sao một cửa hàng lỗ vẫn có thể phải nộp một số loại thuế. Bài này giải nghĩa ở mức nguyên tắc dành cho người kinh doanh nhỏ; không đi vào cách tính từng loại thuế, và không nêu thuế suất nào vì chúng thay đổi theo văn bản.
Hai vai trong một khoản thuế
Có thể hình dung mỗi khoản thuế có hai vai. Vai thứ nhất là người làm thủ tục: đăng ký, kê khai, nộp tiền đúng hạn, giữ giấy tờ, chịu trách nhiệm trước cơ quan thuế nếu sai. Đó là người nộp thuế theo nghĩa pháp lý. Vai thứ hai là người mà túi tiền thật sự vơi đi vì khoản thuế đó. Đó là người chịu thuế theo nghĩa kinh tế.
Ví dụ giả định: một quán cà phê bán ly nước với giá đã gồm thuế giá trị gia tăng. Khách trả tiền ly nước, trong đó có một phần là thuế. Quán gom phần thuế từ mọi ly nước bán ra, khai và nộp vào ngân sách theo kỳ. Về pháp lý, quán là người nộp thuế. Về kinh tế, khách mới là người chịu, vì phần thuế nằm trong giá họ trả.
Còn với thuế thu nhập cá nhân của một người làm tự do, người đó vừa tự khai vừa tự nộp, vừa là người có thu nhập bị giảm đi. Hai vai trùng nhau trong một người. Ngay cả khi công ty khấu trừ thuế thu nhập cá nhân của nhân viên rồi nộp thay, người chịu thuế vẫn là nhân viên; công ty chỉ làm thủ tục giúp.
Thuế trực thu và thuế gián thu, đặt cạnh nhau
Từ hai vai trên, người ta chia thuế thành hai nhóm lớn. Bảng dưới so ở mức nguyên tắc:
| Tiêu chí | Thuế trực thu | Thuế gián thu |
|---|---|---|
| Người nộp và người chịu | Thường là một | Thường khác nhau |
| Đánh vào đâu | Thu nhập, tài sản của người nộp | Hàng hoá, dịch vụ được tiêu dùng |
| Ví dụ quen thuộc | Thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp | Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất khẩu nhập khẩu |
| Người chịu có thấy không | Thấy rõ, vì trừ thẳng vào thu nhập | Ít thấy, vì nằm trong giá |
| Liên quan lãi lỗ | Thuế thu nhập phụ thuộc kết quả kinh doanh | Phát sinh theo hàng bán ra, không phụ thuộc lãi lỗ |
Hàng cuối giải thích câu "lỗ sao vẫn phải nộp thuế". Thuế gián thu phát sinh khi bán hàng, vì về bản chất người bán đang nộp hộ phần tiền đã thu từ khách. Một cửa hàng lỗ vẫn bán hàng, vẫn thu thuế trong giá, nên vẫn phải nộp phần đó.
Cũng cần nói thêm: ranh giới trực thu – gián thu là cách phân loại theo bản chất kinh tế, không phải một điều khoản ghi sẵn trên tờ khai. Một số khoản thuế, phí nằm ở vùng giữa, và trong đời thường người ta dùng cặp khái niệm này như một khung để hiểu, chứ không phải để tra mức nộp.
Vì sao người bán vẫn phải lo dù không phải người chịu
Trách nhiệm pháp lý nằm ở người nộp. Khách không phải khai hay nộp gì. Nếu cửa hàng khai sai, nộp trễ hay không nộp, người bị tính tiền chậm nộp, bị xử phạt là cửa hàng chứ không phải khách.
Tiền thuế đi qua tay người bán. Phần thuế trong giá nằm chung với tiền bán hàng trong két hay tài khoản. Nếu không tách bạch, người bán dễ tiêu luôn phần tiền thật ra không phải của mình, đến kỳ nộp thì thiếu.
Giá bán phải tính đúng. Khi niêm yết giá đã gồm thuế, nếu người bán quên tính phần thuế vào giá, phần đó sẽ trừ vào lợi nhuận của chính họ. Lúc đó người bán vô tình thành người chịu thuế.
Ai thật sự chịu còn tuỳ thị trường. Trong kinh tế học, việc thuế "dồn" về người mua hay người bán phụ thuộc vào việc bên nào dễ thay đổi hành vi hơn khi giá thay đổi. Khi khách rất nhạy với giá, người bán có thể phải gánh một phần để giữ khách. Phân chia trên giấy không phải lúc nào cũng là phân chia thực tế.
Vì sao Nhà nước dùng cả hai loại thuế
Nếu thuế gián thu dễ thu đến vậy, vì sao không đánh toàn bộ bằng thuế gián thu? Và nếu thuế trực thu công bằng hơn, vì sao không bỏ thuế gián thu? Câu trả lời nằm ở chỗ mỗi loại có điểm mạnh và điểm yếu riêng, và hệ thống thuế của hầu hết các nước đều kết hợp cả hai.
Thuế gián thu có lợi thế về thu: thu từ rất nhiều giao dịch nhỏ, qua tương đối ít người bán, nên chi phí quản lý thấp và nguồn thu ổn định theo tiêu dùng. Người chịu ít cảm thấy gánh nặng vì thuế nằm trong giá. Điểm yếu là nó không nhìn vào khả năng chi trả của người mua: người thu nhập thấp và người thu nhập cao mua cùng một món hàng thì chịu cùng một khoản thuế, nên so với thu nhập, người thu nhập thấp gánh tỷ lệ lớn hơn. Các nhà kinh tế gọi đặc điểm này là tính luỹ thoái.
Thuế trực thu thì ngược lại: nhìn thẳng vào thu nhập, có thể thiết kế để người thu nhập cao nộp tỷ lệ cao hơn, có các khoản giảm trừ cho hoàn cảnh gia đình. Đổi lại, nó đòi hỏi kê khai, đối chiếu, quyết toán, tốn công cho cả người nộp lẫn cơ quan thuế, và người nộp thấy rõ từng đồng bị trừ nên dễ phản ứng hơn.
Hiểu sự cân bằng này giúp người kinh doanh đọc tin chính sách bình tĩnh hơn. Khi Nhà nước điều chỉnh một loại thuế, thường là đang cân lại giữa hai mục tiêu: nguồn thu ổn định và sự công bằng theo khả năng chi trả.
Bạn gặp cặp khái niệm này ở đâu
Dù ít khi được gọi tên, cặp khái niệm này xuất hiện ở nhiều chỗ quen thuộc:
- Bảng giá ghi "đã gồm thuế" hoặc "chưa gồm thuế": cho bạn biết phần thuế gián thu nằm trong hay ngoài con số trên bảng.
- Hoá đơn mua hàng: có thể thể hiện riêng tiền hàng và tiền thuế; người mua nhìn thấy phần mình chịu, người bán dựa vào đó để khai.
- Phiếu lương: dòng thuế thu nhập cá nhân bị khấu trừ cho thấy công ty nộp thay, còn nhân viên là người chịu.
- Chứng từ của sàn thương mại điện tử: khi sàn khấu trừ và nộp thay một phần thuế cho người bán, sàn làm vai thủ tục, người bán vẫn là người có nghĩa vụ.
- Tin tức về tăng hoặc giảm thuế hàng tiêu dùng: thay đổi thuế gián thu thường đến tay người mua qua giá, nên tin về thuế rượu bia, thuốc lá, xăng dầu thường đi kèm dự đoán về giá.
Mỗi lần thấy chữ "nộp thay", "khấu trừ", "đã gồm thuế", hãy tự hỏi: ai làm thủ tục, ai bỏ tiền. Câu hỏi đó gỡ được phần lớn rối rắm.
Những hiểu sai thường gặp
Hiểu sai đầu tiên là "thuế giá trị gia tăng là thuế của người bán". Người bán là người nộp, nhưng bản chất loại thuế này là đánh vào tiêu dùng. Hiểu như vậy giúp người bán không coi phần thuế là "lãi" của mình và không tiêu lẹm vào đó. Các chi tiết về cách tính, phương pháp áp dụng, ai được khấu trừ đầu vào thuộc về trang chuyên đề về thuế giá trị gia tăng.
Hiểu sai thứ hai là "người chịu thuế thì không có trách nhiệm gì". Đúng là người mua không phải khai thuế giá trị gia tăng cho ly cà phê. Nhưng với thuế trực thu, người chịu cũng là người nộp, và có lúc phải tự quyết toán. Nhân viên được công ty khấu trừ thuế thu nhập cá nhân vẫn có thể phải tự quyết toán trong một số trường hợp, ví dụ có thêm thu nhập ở nơi khác.
Hiểu sai thứ ba là "người nộp thay thì chịu luôn phần sai". Khi một tổ chức khấu trừ, nộp thay, trách nhiệm được chia theo quy định: tổ chức chịu trách nhiệm về việc khấu trừ và nộp đúng, người có thu nhập chịu trách nhiệm về tính trung thực của thông tin mình cung cấp. Phân chia cụ thể nằm trong văn bản hiện hành.
Khi nào nên hỏi người chuyên môn
Hiểu cặp khái niệm này là đủ để đọc giấy tờ và tin tức. Bạn cần hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế khi bắt đầu kinh doanh mặt hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt, khi bán qua nhiều kênh có bên nộp thay một phần, khi không rõ nên niêm yết giá đã gồm hay chưa gồm thuế cho khách là doanh nghiệp, hoặc khi bạn vừa là người làm công vừa có hoạt động kinh doanh riêng.
Chuẩn bị mô tả mặt hàng, kênh bán, khách hàng chính và chứng từ của các bên nộp thay nếu có. Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng dùng được. Chế độ thuế với hộ kinh doanh đang thay đổi, nên những gì áp dụng năm ngoái có thể đã khác; luôn hỏi kèm câu "theo văn bản nào, hiệu lực từ khi nào".
Trang này không tính thuế và không khuyên cách khai cho trường hợp cụ thể. Nó giúp bạn phân biệt ai làm thủ tục, ai bỏ tiền, để mọi cuộc trao đổi về thuế bắt đầu từ cùng một cách hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Người nộp thuế và người chịu thuế có phải luôn là hai người khác nhau không?
Không. Với thuế trực thu như thuế thu nhập cá nhân hay thuế thu nhập doanh nghiệp, người nộp và người chịu thường là một. Hai vai chỉ tách ra rõ ở thuế gián thu như thuế giá trị gia tăng, nơi thuế nằm trong giá người mua trả.
Thuế gián thu là gì?
Thuế gián thu là loại thuế đánh vào hàng hoá, dịch vụ được tiêu dùng, được cộng vào giá bán. Người bán khai và nộp vào ngân sách, còn người mua là người thật sự chịu. Thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt là những ví dụ quen thuộc.
Vì sao cửa hàng lỗ vẫn phải nộp thuế giá trị gia tăng?
Vì thuế giá trị gia tăng là thuế gián thu, phát sinh khi bán hàng chứ không phụ thuộc lãi lỗ. Cửa hàng thu phần thuế trong giá từ khách và nộp hộ vào ngân sách. Cách tính cụ thể theo phương pháp áp dụng do văn bản hiện hành quy định.
Công ty khấu trừ thuế thu nhập cá nhân của nhân viên thì ai là người chịu thuế?
Nhân viên là người chịu thuế vì thu nhập của họ bị giảm đi. Công ty là tổ chức khấu trừ và nộp thay, làm thủ tục và chịu trách nhiệm về việc khấu trừ, nộp đúng theo quy định hiện hành.
Giá đã gồm thuế và giá chưa gồm thuế khác nhau thế nào?
Giá đã gồm thuế là con số người mua trả cuối cùng, phần thuế gián thu nằm bên trong. Giá chưa gồm thuế là giá hàng hoá dịch vụ, thuế sẽ được cộng thêm khi thanh toán. Khi so giá giữa các nơi bán, cần so cùng một cách ghi.
Người bán có thể tự gánh thuế thay khách không?
Trên giấy tờ, thuế gián thu vẫn được tính và nộp theo quy định. Nhưng nếu người bán giữ giá không đổi khi thuế tăng, phần tăng thực tế trừ vào lợi nhuận của họ, nghĩa là về kinh tế người bán đang gánh một phần. Đây là quyết định kinh doanh, không thay đổi nghĩa vụ khai nộp.