Giảm trừ gia cảnh là một khoản luật cho phép trừ ra khỏi thu nhập chịu thuế từ tiền lương, tiền công và kinh doanh trước khi tính thuế thu nhập cá nhân, để phần thu nhập dùng cho chi phí sống tối thiểu của bạn và những người bạn nuôi không bị đánh thuế. Nó gồm hai phần: giảm trừ cho bản thân người nộp thuế và giảm trừ cho mỗi người phụ thuộc đã đăng ký.
Điều quan trọng nhất cần hiểu: giảm trừ gia cảnh không phải là tiền. Không ai chuyển cho bạn khoản đó, nó cũng không được hoàn lại nếu bạn dùng không hết. Nó chỉ làm nhỏ đi con số mà thuế suất áp lên. Mức giảm trừ cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định và đã được điều chỉnh, áp dụng từ kỳ tính thuế gần đây; bài không ghi mức, bạn tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin của cơ quan thuế.
Vì sao luật thuế lại có khoản giảm trừ này
Thuế thu nhập cá nhân đánh vào phần thu nhập thể hiện khả năng chi trả. Người kiếm được một khoản tiền nhưng phải dùng gần hết để ăn, ở, đi lại và nuôi con thì khả năng nộp thuế thấp hơn người kiếm cùng khoản đó mà sống một mình, không ai phụ thuộc. Giảm trừ gia cảnh là cách luật thừa nhận phần thu nhập "đã có chỗ dùng bắt buộc" và để nó ra ngoài phép tính thuế.
Cách làm này phổ biến ở nhiều hệ thống thuế trên thế giới với những tên gọi khác nhau, như mức miễn trừ cá nhân, khoản khấu trừ tiêu chuẩn hay miễn trừ người phụ thuộc. Điểm chung là nó gắn với con người và hoàn cảnh, không gắn với chứng từ chi tiêu: bạn không cần nộp hoá đơn tiền chợ hay học phí để được giảm trừ cho bản thân. Đây là chỗ khác với khoản đóng góp từ thiện, vốn chỉ được trừ khi có chứng từ hợp lệ.
Vì gắn với chi phí sống, mức giảm trừ được điều chỉnh theo thời gian khi giá cả thay đổi. Việc điều chỉnh do cơ quan có thẩm quyền quyết định và có kỳ áp dụng riêng. Đây là lý do một bài viết cũ có thể ghi mức khác với hiện tại, và bạn nên đối chiếu với văn bản mới nhất thay vì nhớ một con số.
Giảm trừ cho bản thân và cho người phụ thuộc khác nhau ra sao
Hai phần của giảm trừ gia cảnh có chung mục đích nhưng điều kiện hưởng khác nhau. Bảng dưới so sánh theo những điểm người đọc phiếu lương hay thắc mắc.
| Điểm so sánh | Giảm trừ cho bản thân | Giảm trừ cho người phụ thuộc |
|---|---|---|
| Ai được hưởng | Mọi cá nhân cư trú có thu nhập từ tiền lương, tiền công hoặc kinh doanh | Người nộp thuế có người phụ thuộc đáp ứng điều kiện luật định |
| Có phải đăng ký không | Không cần đăng ký riêng, tự động được tính | Phải đăng ký người phụ thuộc với tổ chức trả thu nhập hoặc cơ quan thuế |
| Số lượng | Một lần cho mỗi người nộp thuế | Tính theo từng người phụ thuộc hợp lệ |
| Chứng minh | Không cần chứng từ chi tiêu | Cần giấy tờ chứng minh quan hệ và điều kiện của người phụ thuộc |
| Hay sai ở đâu | Tưởng phải làm thủ tục mới được trừ | Một người phụ thuộc bị hai người cùng đăng ký |
Nói gọn, giảm trừ cho bản thân là quyền mặc định, còn giảm trừ cho người phụ thuộc là quyền phải xác lập bằng đăng ký và giấy tờ. Khái niệm người phụ thuộc có điều kiện khá chi tiết; một bài riêng trên trang giải nghĩa phần này.
Giảm trừ gia cảnh không phải là gì
Không phải tiền trợ cấp. Bạn không nhận được đồng nào mang tên giảm trừ gia cảnh. Nó chỉ xuất hiện trong phép tính, trên phiếu lương hoặc trên tờ khai quyết toán, như một dòng được trừ đi.
Không phải tiền hoàn thuế. Nếu thu nhập chịu thuế của bạn thấp hơn tổng giảm trừ, thuế phải nộp bằng không. Phần giảm trừ dư ra không biến thành tiền được trả lại và không chuyển sang người khác trong gia đình.
Không áp cho mọi loại thu nhập. Giảm trừ gia cảnh chỉ trừ vào thu nhập từ tiền lương, tiền công và kinh doanh của cá nhân cư trú. Thu nhập từ bán nhà, cổ tức, trúng thưởng, bản quyền không được trừ khoản này.
Không phải giảm thuế. Giảm thuế là việc số thuế đã tính ra được giảm bớt trong một số trường hợp như thiên tai, bệnh hiểm nghèo. Giảm trừ gia cảnh tác động ở bước trước đó: làm nhỏ con số thu nhập dùng để tính thuế.
Không phải khấu trừ. Khấu trừ là việc nơi trả thu nhập giữ lại một phần tiền thuế trước khi trả cho bạn. Giảm trừ là phần thu nhập được trừ ra trước khi tính thuế. Một chữ là việc giữ tiền, một chữ là việc bớt cơ sở tính.
Giảm trừ gia cảnh chạy trong năm như thế nào
Thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương của cá nhân cư trú tính theo năm, nhưng công ty tạm khấu trừ hằng tháng. Vì thế giảm trừ gia cảnh cũng được chia theo tháng: mỗi tháng phiếu lương trừ một lần giảm trừ bản thân và một lần cho mỗi người phụ thuộc đã đăng ký. Tới khi quyết toán, giảm trừ được tính theo cả năm, với giảm trừ bản thân đủ mười hai tháng và giảm trừ người phụ thuộc theo số tháng thực tế bạn có nghĩa vụ nuôi dưỡng.
Ví dụ giả định: anh Lộc làm ở một công ty tại Đà Nẵng, con anh sinh vào giữa năm nhưng anh chỉ đăng ký người phụ thuộc vào cuối năm. Các tháng trước khi đăng ký, phiếu lương chưa trừ phần cho con, nên công ty có thể đã tạm khấu trừ nhiều hơn. Theo nguyên tắc hiện hành, giảm trừ người phụ thuộc tính từ tháng phát sinh nghĩa vụ nuôi dưỡng, nên khi quyết toán năm, phần giảm trừ của những tháng đó có thể được tính lại, và anh Lộc có thể có tiền thuế nộp thừa. Điều kiện và hồ sơ cụ thể cho việc tính bù nằm trong văn bản hướng dẫn hiện hành.
Một người có nhiều nơi trả lương trong cùng tháng chỉ được tính giảm trừ bản thân một lần, thường tại nơi họ chọn đăng ký. Đây là chỗ hay sinh ra chênh lệch khi quyết toán: mỗi nơi đều tưởng mình là nơi trừ giảm trừ, hoặc không nơi nào trừ, và chỉ đến cuối năm cộng lại mới thấy.
Những tình huống hay hiểu sai
Phần lớn thắc mắc về giảm trừ gia cảnh xoay quanh một nhầm lẫn chung: coi khoản giảm trừ như một quyền lợi bằng tiền gắn với gia đình, thay vì một bước trong phép tính thuế của từng người. Vài tình huống điển hình:
- Vợ chồng cùng đi làm muốn cả hai cùng đăng ký một con. Mỗi người phụ thuộc chỉ được tính giảm trừ cho một người nộp thuế trong cùng kỳ; gia đình thoả thuận ai đăng ký.
- Người không có thu nhập chịu thuế vẫn đi đăng ký người phụ thuộc. Việc đó không đem lại lợi ích gì cho họ, vì không có thuế để giảm; có thể còn khiến người trong nhà có thu nhập không đăng ký được.
- Người làm cộng tác, bị khấu trừ theo tỷ lệ cố định, tưởng mất quyền giảm trừ. Khi quyết toán theo năm, nếu là cá nhân cư trú, thu nhập được tính lại theo biểu luỹ tiến và có giảm trừ gia cảnh, nên số đã khấu trừ có thể thừa.
- Người bán nhà, bán đất hỏi có được giảm trừ gia cảnh không. Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản không thuộc nhóm được giảm trừ gia cảnh.
- Người lao động nước ngoài ở ngắn ngày. Nếu không phải cá nhân cư trú thì không được giảm trừ gia cảnh; điều kiện cư trú là một khái niệm riêng cần xác định trước.
Những tình huống trên chỉ giải thích nguyên tắc. Hồ sơ của từng gia đình có chi tiết riêng, nên khi có số tiền đáng kể phụ thuộc vào câu trả lời, bạn nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi đăng ký.
Vì sao mức giảm trừ hay được đem ra bàn luận
Mỗi lần mức giảm trừ được đề xuất điều chỉnh, báo chí và mạng xã hội bàn rất sôi nổi, vì khoản này quyết định từ mức lương nào một người đi làm bắt đầu phải nộp thuế. Với người thu nhập trung bình, thay đổi mức giảm trừ ảnh hưởng tới số thuế nhiều hơn cả thay đổi thuế suất. Với người thu nhập cao, tác động tương đối nhỏ hơn, vì phần lớn thu nhập của họ nằm ở các bậc trên.
Bài toán chính sách xoay quanh ba câu hỏi: mức giảm trừ có theo kịp chi phí sống không, nên áp một mức chung cả nước hay phân theo vùng khi chi phí ở đô thị lớn và nông thôn chênh nhau, và mức cho người phụ thuộc có phản ánh đủ chi phí nuôi con, nuôi cha mẹ già hay không. Những câu hỏi đó nằm ngoài phạm vi người nộp thuế tự quyết, nhưng hiểu chúng giúp bạn đọc tin tức về điều chỉnh thuế một cách bình tĩnh: hỏi "mức mới áp dụng từ kỳ nào" trước khi tính lại thu nhập của mình.
Khi nào nên hỏi người chuyên môn
Hiểu bản chất giảm trừ gia cảnh giúp bạn đọc đúng phiếu lương và tờ khai quyết toán. Còn những trường hợp dưới đây thì nên hỏi kế toán, đại lý thuế hoặc cơ quan thuế quản lý:
- Bạn đổi chỗ làm giữa năm và không rõ nơi nào đã trừ giảm trừ bản thân.
- Bạn muốn chuyển người phụ thuộc từ mình sang vợ hoặc chồng, hoặc ngược lại, trong năm.
- Người phụ thuộc là cha mẹ, anh chị em hoặc người thân khác có một khoản thu nhập nhỏ, bạn không chắc họ còn đủ điều kiện.
- Bạn vừa có lương ở Việt Nam vừa có thu nhập ở nước ngoài, hoặc sống ở nước ngoài một phần năm.
- Bạn đăng ký người phụ thuộc muộn và muốn biết có được tính lại cho các tháng trước không.
Mang theo phiếu lương, chứng từ khấu trừ và giấy tờ của người phụ thuộc khi hỏi. Câu hỏi càng cụ thể về thời điểm và nguồn thu nhập, câu trả lời càng ít phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Giảm trừ gia cảnh có được trả lại bằng tiền nếu không dùng hết không?
Không. Giảm trừ gia cảnh chỉ làm giảm thu nhập tính thuế. Khi thu nhập chịu thuế thấp hơn tổng giảm trừ, thuế phải nộp bằng không, phần dư không được hoàn, không chuyển sang năm sau và không chuyển cho người khác.
Có phải đăng ký mới được giảm trừ cho bản thân không?
Không cần đăng ký riêng. Cá nhân cư trú có thu nhập từ tiền lương, tiền công hoặc kinh doanh tự động được tính giảm trừ cho bản thân. Chỉ giảm trừ cho người phụ thuộc mới cần đăng ký kèm giấy tờ chứng minh.
Làm hai nơi thì được giảm trừ bản thân hai lần không?
Không. Mỗi người chỉ được giảm trừ bản thân một lần trong một kỳ. Thường bạn chọn một nơi trả lương chính để trừ; nơi còn lại khấu trừ không kèm giảm trừ, và khi quyết toán năm, toàn bộ thu nhập được cộng lại với một lần giảm trừ.
Mức giảm trừ gia cảnh mới áp dụng từ khi nào?
Mỗi lần điều chỉnh, văn bản quyết định sẽ ghi rõ kỳ tính thuế bắt đầu áp dụng. Bạn nên tra trực tiếp văn bản trên cổng thông tin của cơ quan thuế hoặc hỏi kế toán công ty, vì tháng áp dụng trên phiếu lương và năm áp dụng khi quyết toán có thể khác nhau.
Người nghỉ hưu nhận lương hưu có cần quan tâm giảm trừ gia cảnh không?
Lương hưu do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả thuộc diện thu nhập được miễn thuế theo nguyên tắc hiện hành. Nếu người nghỉ hưu vẫn đi làm thêm và nhận tiền công, phần tiền công đó chịu thuế và đi qua lớp giảm trừ gia cảnh như người đi làm khác.
Giảm trừ gia cảnh có áp dụng cho hộ kinh doanh không?
Nguyên tắc chung của luật là giảm trừ gia cảnh trừ vào thu nhập từ kinh doanh và tiền lương của cá nhân cư trú. Tuy nhiên, cách tính thuế với hộ kinh doanh có quy định riêng và đang được điều chỉnh, nên chủ hộ cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý.