Vay thế chấp là vay có tài sản bảo đảm: bạn dùng một tài sản như nhà, đất, xe để cam kết rằng nếu không trả được nợ thì bên cho vay được xử lý tài sản đó để thu hồi. Vay tín chấp là vay không có tài sản bảo đảm, bên cho vay dựa vào thu nhập, lịch sử trả nợ và uy tín của bạn.
Khác biệt cốt lõi nằm ở câu hỏi: khi người vay không trả được, bên cho vay dựa vào đâu để lấy lại tiền? Từ câu trả lời đó mới sinh ra những khác biệt mà người vay thấy rõ hơn: hồ sơ, thời gian xét, số tiền có thể vay, thời hạn và mức lãi. Bài này giải nghĩa các khái niệm, không khuyên bạn nên chọn loại nào hay nên vay hay không.
Tài sản bảo đảm là gì và vì sao bên cho vay cần nó
Cho vay luôn có rủi ro người vay không trả. Tài sản bảo đảm là tài sản được dùng để bảo đảm cho nghĩa vụ trả nợ: nếu khoản vay được trả đủ, tài sản vẫn là của bạn như cũ; nếu không trả, bên cho vay có quyền xử lý tài sản theo hợp đồng và quy định pháp luật để thu nợ. Tài sản đó có thể là quyền sử dụng đất, nhà ở, xe, máy móc, hàng hoá, sổ tiết kiệm, giấy tờ có giá.
Với bên cho vay, tài sản bảo đảm giống một tấm đệm phía dưới khoản vay. Có tấm đệm thì họ yên tâm cho vay số tiền lớn hơn và thời gian dài hơn. Không có tấm đệm, họ phải đặt niềm tin hoàn toàn vào khả năng trả nợ của người vay, nên thường thận trọng hơn với số tiền và thời hạn.
Chữ “thế chấp” trong đời thường hay được dùng rộng cho mọi kiểu đưa tài sản ra bảo đảm. Trong pháp luật dân sự, thế chấp chỉ là một trong nhiều biện pháp bảo đảm, bên cạnh cầm cố, đặt cọc, ký quỹ, bảo lãnh và một số biện pháp khác. Hiểu đúng tên gọi giúp bạn đọc hợp đồng chính xác hơn.
Thế chấp và cầm cố: hai khái niệm hay bị dùng lẫn
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, điểm phân biệt dễ nhớ nhất giữa thế chấp và cầm cố là tài sản đang nằm trong tay ai.
| Tiêu chí | Thế chấp | Cầm cố |
|---|---|---|
| Tài sản nằm ở đâu | Bạn vẫn giữ và dùng tài sản | Tài sản được giao cho bên nhận cầm cố giữ |
| Ví dụ quen thuộc | Nhà đất vẫn ở, ô tô vẫn chạy trong khi vay | Đưa đồ có giá trị cho tiệm cầm đồ, đưa sổ tiết kiệm cho bên cho vay giữ |
| Giấy tờ đi kèm | Bên cho vay thường giữ bản gốc giấy chứng nhận hoặc giấy đăng ký | Bên nhận giữ cả tài sản lẫn giấy tờ nếu có |
| Việc đăng ký | Nhiều loại tài sản phải đăng ký biện pháp bảo đảm theo quy định | Tuỳ loại tài sản và quy định hiện hành |
| Khi trả xong nợ | Làm thủ tục giải chấp, xoá đăng ký, nhận lại giấy tờ | Nhận lại tài sản |
Bảng trên là nguyên tắc chung để hiểu khái niệm. Loại tài sản nào phải đăng ký, đăng ký ở đâu, thủ tục giải chấp ra sao do văn bản hiện hành quy định và có thể thay đổi; khi gặp trường hợp thật bạn tra quy định đang có hiệu lực hoặc hỏi người làm nghề pháp lý.
Một điểm đáng nhớ: tài sản đang thế chấp vẫn là của bạn, nhưng quyền định đoạt bị hạn chế. Bán, tặng, góp vốn bằng tài sản đó thường cần sự đồng ý của bên nhận thế chấp hoặc phải trả nợ, giải chấp trước.
Vay tín chấp dựa vào điều gì
Chữ “tín” trong tín chấp nghĩa là lòng tin. Khi không có tài sản bảo đảm, bên cho vay đánh giá người vay qua những gì cho thấy khả năng và ý thức trả nợ: thu nhập đều đặn, công việc ổn định, lịch sử trả nợ trước đây, các khoản nợ đang gánh, đôi khi cả việc có người đứng ra bảo lãnh. Các dạng quen thuộc là vay theo lương, vay tiêu dùng, thẻ tín dụng và thấu chi không có tài sản bảo đảm.
Vì không có tấm đệm tài sản, theo lẽ chung khoản vay tín chấp thường có số tiền nhỏ hơn, thời hạn ngắn hơn và mức lãi cao hơn so với vay có bảo đảm cùng thời điểm, để bù phần rủi ro bên cho vay gánh. Đây là quy luật định giá rủi ro, không phải con số cố định; mức cụ thể khác nhau theo từng nơi, từng thời kỳ và từng hồ sơ.
Không có tài sản bảo đảm không có nghĩa là không trả cũng chẳng sao. Nghĩa vụ trả nợ vẫn nguyên vẹn, khoản quá hạn vẫn được ghi vào lịch sử tín dụng, bên cho vay vẫn có quyền đòi nợ theo các cách pháp luật cho phép, kể cả khởi kiện. Chỉ là họ không có sẵn một tài sản cụ thể để xử lý nhanh.
Đặt hai loại vay cạnh nhau
Bảng dưới đây so sánh ở mức nguyên tắc. Mỗi nơi cho vay có sản phẩm và điều kiện riêng, nên đây là khung để hiểu, không phải bảng chọn.
| Tiêu chí | Vay thế chấp | Vay tín chấp |
|---|---|---|
| Căn cứ chính để cho vay | Tài sản bảo đảm cộng khả năng trả nợ | Thu nhập, lịch sử tín dụng, uy tín |
| Hồ sơ | Thêm giấy tờ tài sản, thường có bước định giá, công chứng, đăng ký | Gọn hơn, chủ yếu giấy tờ thu nhập và nhân thân |
| Thời gian xét | Thường dài hơn vì có khâu xử lý tài sản | Thường nhanh hơn |
| Số tiền và thời hạn | Có thể lớn hơn, dài hơn | Thường nhỏ hơn, ngắn hơn |
| Mức lãi theo lẽ chung | Thường thấp hơn do rủi ro được đệm | Thường cao hơn do rủi ro lớn hơn |
| Rủi ro riêng của người vay | Có thể mất tài sản nếu không trả được | Áp lực trả nợ lớn trên thu nhập, dễ phát sinh nợ quá hạn |
Đọc bảng xong dễ rút ra kết luận “thế chấp lợi hơn”. Thực ra mỗi loại hợp với một hoàn cảnh, và cái giá của vay thế chấp là bạn đặt một tài sản thường rất quan trọng, như căn nhà đang ở, vào vị trí có thể bị xử lý. Cân nhắc đó là của riêng từng gia đình.
Hai tình huống giả định để thấy khác biệt
Ví dụ giả định thứ nhất: chị Hạnh ở Đồng Nai cần một khoản lớn để sửa lại căn nhà cấp bốn của gia đình. Khoản tiền vượt xa vài tháng lương, thời gian trả dự tính nhiều năm. Trong tình huống như vậy, bên cho vay thường hỏi tới tài sản bảo đảm, có khi chính là căn nhà đó. Hồ sơ của chị sẽ có thêm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bước định giá, hợp đồng thế chấp được công chứng và đăng ký. Trong suốt thời gian vay, gia đình vẫn ở trong nhà, nhưng bản gốc giấy chứng nhận nằm ở bên cho vay cho tới khi giải chấp.
Ví dụ giả định thứ hai: anh Tùng ở Huế làm công ăn lương, cần một khoản nhỏ để mua máy tính phục vụ công việc, dự tính trả trong một năm. Khoản này không gắn với tài sản nào, bên cho vay xem hợp đồng lao động, bảng lương và lịch sử trả nợ của anh. Hồ sơ gọn, thời gian xét ngắn hơn, nhưng toàn bộ gánh nặng trả nợ dựa vào thu nhập hằng tháng của anh. Nếu anh mất việc giữa chừng, khoản nợ vẫn còn nguyên và vẫn phải trả theo lịch.
Hai ví dụ không nói cách nào tốt hơn. Chúng chỉ cho thấy câu hỏi “lấy gì bảo đảm cho khoản vay” quyết định gần như mọi thứ còn lại của hồ sơ.
Hiểu lầm hay gặp quanh hai khái niệm này
Tín chấp là không cần giấy tờ gì. Vay tín chấp vẫn cần chứng minh nhân thân và khả năng trả nợ. Lời mời “không cần giấy tờ, duyệt trong vài phút” từ nơi không rõ ràng là dấu hiệu nên dè chừng, nhất là khi đòi nộp phí trước khi nhận tiền.
Đã thế chấp nhà thì vẫn tự do bán. Tài sản đang thế chấp bị hạn chế định đoạt. Bán nhà đang thế chấp thường phải được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc phải tất toán, giải chấp trước; người mua cũng cần kiểm tra kỹ tình trạng này.
Tài sản bảo đảm trị giá bao nhiêu thì được vay bấy nhiêu. Bên cho vay định giá tài sản theo cách riêng và thường chỉ cho vay một phần giá trị đó, đồng thời vẫn xét khả năng trả nợ. Tài sản lớn không thay được thu nhập đủ để trả.
Không trả được thì giao tài sản là xong nợ. Xử lý tài sản phải theo hợp đồng và trình tự pháp luật. Nếu số tiền thu được không đủ trả nợ, phần còn thiếu thường vẫn là nghĩa vụ của người vay; nếu dư thì phần dư được trả lại.
Đứng tên tài sản cho người khác vay chỉ là thủ tục. Dùng tài sản của mình bảo đảm cho khoản vay của người khác nghĩa là bạn chấp nhận rủi ro mất tài sản khi họ không trả. Đây là quyết định pháp lý nghiêm túc, nên được hỏi ý kiến luật sư trước khi ký.
Khi nào cần hỏi người chuyên môn
Hai khái niệm này đơn giản ở mức nguyên tắc, nhưng tình huống thật thường kéo theo nhiều tầng pháp lý. Những trường hợp sau nên hỏi luật sư, công chứng viên hoặc chính bên cho vay trước khi ký:
- Tài sản đứng tên chung vợ chồng, chung hộ gia đình hoặc nhiều người thừa kế: ai phải ký, ai có quyền đồng ý.
- Tài sản đang có tranh chấp, đang trong quy hoạch, giấy tờ chưa hoàn chỉnh hoặc là đất có thời hạn sử dụng.
- Bạn được nhờ đứng ra bảo lãnh hoặc đem tài sản của mình bảo đảm cho người khác vay.
- Hợp đồng có điều khoản xử lý tài sản, phạt vi phạm hoặc chi phí mà bạn đọc không hiểu.
- Bạn đang gặp khó khăn trả nợ và lo bị xử lý tài sản: nên trao đổi sớm với bên cho vay và hỏi luật sư về quyền của mình.
Bài viết không đánh giá nơi cho vay nào, không khuyên chọn loại vay nào và không thay cho tư vấn pháp lý, tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Quy định về giao dịch bảo đảm có thể được sửa đổi, nên khi làm hồ sơ thật bạn tra văn bản đang có hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tiết kiệm có dùng làm tài sản bảo đảm được không?
Theo nguyên tắc chung, sổ tiết kiệm và giấy tờ có giá thường được nhận làm tài sản bảo đảm, phổ biến dưới dạng cầm cố. Điều kiện cụ thể, tỷ lệ cho vay so với số tiền gửi và thủ tục do từng nơi cho vay quy định.
Vay tín chấp có ảnh hưởng tới lịch sử tín dụng không?
Có. Khoản vay tín chấp cũng được ghi nhận trong hệ thống thông tin tín dụng như mọi khoản vay khác. Trả đúng hạn giúp lịch sử tốt lên, còn quá hạn sẽ được ghi lại và có thể ảnh hưởng tới các lần vay sau.
Tài sản đang thế chấp có cho thuê được không?
Tuỳ thoả thuận trong hợp đồng thế chấp và quy định hiện hành. Nhiều hợp đồng yêu cầu báo hoặc xin ý kiến bên nhận thế chấp trước khi cho thuê. Bạn đọc lại điều khoản về quyền của bên thế chấp hoặc hỏi bên cho vay.
Giải chấp là gì?
Giải chấp là việc chấm dứt thế chấp sau khi nghĩa vụ trả nợ đã hoàn thành hoặc theo thoả thuận khác: bên cho vay trả lại giấy tờ gốc, hai bên làm thủ tục xoá đăng ký biện pháp bảo đảm nếu trước đó có đăng ký. Thủ tục cụ thể tra theo quy định hiện hành.
Có thể dùng một tài sản bảo đảm cho nhiều khoản vay không?
Pháp luật dân sự cho phép một tài sản bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ trong những điều kiện nhất định, kèm quy tắc về thứ tự ưu tiên thanh toán. Đây là phần khá phức tạp, nên khi gặp tình huống này bạn nên hỏi luật sư hoặc bên cho vay.
Vay thế chấp có bắt buộc mua bảo hiểm không?
Một số loại tài sản bảo đảm có yêu cầu bảo hiểm theo quy định hoặc theo thoả thuận cho vay. Việc mua bảo hiểm khác ngoài phần bắt buộc là quyền lựa chọn của bạn; bạn có thể hỏi rõ khoản nào bắt buộc, khoản nào tự nguyện.