Tỷ giá mua vào là giá ngân hàng trả khi mua ngoại tệ từ bạn; tỷ giá bán ra là giá ngân hàng thu khi bán ngoại tệ cho bạn. Giá mua vào luôn thấp hơn giá bán ra, và phần chênh lệch là khoản thu của bên đổi tiền.
Cách nhớ đơn giản: hai chữ “mua” và “bán” được đặt theo góc nhìn của ngân hàng, không phải của bạn. Bạn mang ngoại tệ đến đổi lấy tiền đồng thì ngân hàng đang mua, áp tỷ giá mua vào. Bạn cần ngoại tệ để đi học, đi công tác thì ngân hàng đang bán, áp tỷ giá bán ra. Bài này giải nghĩa các loại tỷ giá trên bảng niêm yết, không dự đoán tỷ giá và không khuyên mua bán ngoại tệ.
Đọc một bảng tỷ giá niêm yết
Bảng tỷ giá của ngân hàng thường có nhiều cột hơn hai con số. Ý nghĩa của từng cột ở mức nguyên tắc như sau:
| Cột trên bảng | Nghĩa là | Áp dụng khi |
|---|---|---|
| Mua tiền mặt | Giá ngân hàng mua ngoại tệ dạng tiền giấy từ bạn | Bạn mang tiền mặt ngoại tệ đến bán |
| Mua chuyển khoản | Giá ngân hàng mua ngoại tệ đang nằm trong tài khoản hoặc chuyển đến | Nhận tiền từ nước ngoài, bán ngoại tệ trong tài khoản |
| Bán ra | Giá ngân hàng bán ngoại tệ cho bạn | Bạn mua ngoại tệ để chi tiêu, chuyển đi |
| Bán tiền mặt (nếu có cột riêng) | Giá bán ngoại tệ dạng tiền giấy | Mua tiền mặt mang theo khi đi nước ngoài |
Tỷ giá mua tiền mặt thường thấp hơn mua chuyển khoản. Lý do là tiền giấy tốn chi phí kiểm đếm, bảo quản, vận chuyển và có rủi ro tiền giả, trong khi ngoại tệ chuyển khoản không có những chi phí đó. Tiền giấy mệnh giá nhỏ hoặc tờ cũ, rách có khi được mua với giá khác hoặc bị từ chối, tuỳ quy định từng nơi.
Bảng tỷ giá được cập nhật nhiều lần trong ngày khi thị trường biến động. Con số bạn nhận thật là con số tại thời điểm giao dịch, không phải con số bạn xem từ sáng.
Vì sao đổi đi đổi lại thì bị hụt
Ví dụ giả định với một ngoại tệ có tỷ giá mua vào 25 nghìn đồng và bán ra 25,5 nghìn đồng. Bạn mua 1.000 đơn vị ngoại tệ để chuẩn bị đi công tác, trả 25,5 triệu đồng. Chuyến đi bị huỷ, bạn bán lại đúng 1.000 đơn vị đó ngay trong ngày, nhận về 25 triệu đồng. Không ai lừa bạn, nhưng bạn đã hụt 500 nghìn đồng.
Khoản hụt đó chính là chênh lệch giữa giá bán ra và giá mua vào, gọi là chênh lệch mua bán. Nó là phần bên đổi tiền thu để bù chi phí và có lãi, giống như cửa hàng mua hàng vào giá thấp và bán ra giá cao hơn. Chênh lệch này khác nhau giữa các loại ngoại tệ, giữa tiền mặt và chuyển khoản, giữa các nơi đổi, và thay đổi theo thời điểm.
Chênh lệch mua bán cũng giải thích vì sao tỷ giá niêm yết luôn đi thành cặp. Một con số đứng một mình, như trên các bản tin, thường là tỷ giá tham khảo; còn khi giao dịch thật, bạn luôn đứng ở một trong hai phía, mua hoặc bán, và chịu đúng giá của phía đó.
Hiểu chênh lệch mua bán giúp bạn tính đúng chi phí của việc đổi tiền. Đổi nhiều lần qua lại sẽ mất chênh lệch nhiều lần. Đây cũng là lý do câu hỏi “đổi bao nhiêu thì vừa” là câu bạn nên tự trả lời dựa trên nhu cầu thật của chuyến đi, trước khi đứng ở quầy.
Tỷ giá trung tâm và tỷ giá ngân hàng niêm yết
Ở Việt Nam, ngân hàng trung ương công bố hằng ngày một tỷ giá trung tâm giữa đồng Việt Nam và đô la Mỹ. Tỷ giá trung tâm là mốc tham chiếu, không phải giá bạn mua bán ở quầy. Các ngân hàng thương mại tự niêm yết tỷ giá mua, bán của mình trong phạm vi biên độ cho phép quanh mốc đó, theo cơ chế điều hành tỷ giá hiện hành.
Với các ngoại tệ khác như euro, yên, nhân dân tệ, ngân hàng thường xác định tỷ giá dựa trên tỷ giá với đô la Mỹ và giá trên thị trường quốc tế. Vì vậy tỷ giá các ngoại tệ này có thể thay đổi cả khi tỷ giá đô la Mỹ đứng yên.
Với người dân, ý nghĩa thực tế của tỷ giá trung tâm là giúp hiểu vì sao tỷ giá niêm yết ở các nơi gần nhau nhưng không giống hệt nhau, và vì sao chúng cùng lên hoặc cùng xuống khi mốc tham chiếu thay đổi.
Mức biên độ và cơ chế điều hành có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ. Bài này chỉ giải nghĩa khái niệm; con số tỷ giá trung tâm, biên độ và tỷ giá niêm yết cụ thể bạn tra trên kênh thông tin chính thức của ngân hàng trung ương và của ngân hàng nơi giao dịch, tại đúng thời điểm cần.
Tỷ giá khi quẹt thẻ, nhận tiền và chuyển tiền ra nước ngoài
Quẹt thẻ ở nước ngoài. Giao dịch bằng ngoại tệ được quy đổi sang tiền đồng theo tỷ giá do tổ chức thẻ và ngân hàng phát hành áp dụng, thường tại thời điểm giao dịch được ghi nhận chứ không phải lúc bạn quẹt. Ngoài tỷ giá, nhiều thẻ còn thu phí chuyển đổi ngoại tệ theo điều khoản.
Thanh toán bằng tiền đồng ngay tại máy ở nước ngoài. Một số máy thanh toán hoặc trang mua hàng đề nghị trừ thẳng bằng tiền đồng. Tiện vì biết ngay số tiền, nhưng tỷ giá áp dụng do bên cung cấp dịch vụ đó quyết định và có thể kém hơn. Bạn có quyền chọn thanh toán bằng đồng tiền địa phương.
Nhận tiền từ nước ngoài về. Tiền ngoại tệ chuyển về có thể được giữ trong tài khoản ngoại tệ hoặc bán cho ngân hàng theo tỷ giá mua chuyển khoản, tuỳ loại tài khoản và lựa chọn của bạn theo quy định.
Chuyển tiền ra nước ngoài. Mua ngoại tệ để chuyển đi áp dụng tỷ giá bán ra và phải đáp ứng điều kiện về mục đích, giấy tờ chứng minh theo quy định quản lý ngoại hối hiện hành, ví dụ chi phí học tập, chữa bệnh, trợ cấp thân nhân.
Đọc chứng từ đổi tiền và sao kê có ngoại tệ
Sau mỗi lần mua bán ngoại tệ tại quầy, bạn thường nhận được một chứng từ giao dịch. Trên đó có loại ngoại tệ, số lượng, tỷ giá áp dụng, số tiền đồng tương ứng và có khi kèm phí. Đây là căn cứ duy nhất cho biết bạn đã đổi theo tỷ giá nào; giữ lại cho tới khi chắc mọi việc đã xong, nhất là khi đổi số tiền lớn hoặc đổi cho mục đích cần chứng minh như chi phí học tập.
Với giao dịch thẻ bằng ngoại tệ, sao kê thường ghi số tiền gốc bằng ngoại tệ, số tiền quy đổi sang tiền đồng và phí chuyển đổi ngoại tệ ở dòng riêng hoặc gộp chung, tuỳ cách trình bày. Lấy số tiền đồng chia cho số ngoại tệ, bạn sẽ ra tỷ giá thực tế đã áp dụng cho giao dịch đó. So con số này với bảng tỷ giá bán ra cùng ngày giúp bạn hiểu khoản chênh nằm ở đâu.
Nếu giao dịch thẻ bị hoàn lại, ví dụ huỷ đặt phòng, số tiền đồng được hoàn có thể không bằng số đã bị trừ, vì việc quy đổi diễn ra ở hai thời điểm với hai tỷ giá khác nhau. Đó là hệ quả bình thường của tỷ giá thay đổi theo thời gian, không hẳn là sai sót; nếu chênh lệch lớn bất thường thì bạn hỏi ngân hàng phát hành thẻ.
Những hiểu lầm hay gặp về tỷ giá
Tỷ giá trên mạng là giá mình được đổi. Con số hiện trên các trang tổng hợp thường là tỷ giá tham khảo hoặc tỷ giá giữa mua và bán. Giá bạn được đổi là giá niêm yết của chính nơi giao dịch, tại thời điểm giao dịch.
Mua vào, bán ra là theo góc nhìn của khách. Ngược lại. Hai chữ này đặt theo góc nhìn của ngân hàng. Bạn bán ngoại tệ thì nhìn cột mua vào; bạn mua ngoại tệ thì nhìn cột bán ra.
Chỗ nào tỷ giá tốt hơn thì cứ đổi. Mua bán ngoại tệ phải thực hiện tại tổ chức được phép. Đổi ở nơi không được phép có thể bị xử phạt theo quy định, chưa kể rủi ro tiền giả, bị tráo tiền và không có chứng từ để khiếu nại.
Giữ ngoại tệ là cách để tiền không mất giá. Tỷ giá lên xuống theo nhiều yếu tố và không ai đoán chắc được. Bài viết không bàn chuyện giữ hay không giữ ngoại tệ; đó là quyết định tài chính riêng, nên được cân nhắc cùng người có chuyên môn nếu số tiền lớn.
Khi nào nên hỏi lại
Phần lớn thắc mắc về tỷ giá được giải đáp bằng bảng niêm yết và chứng từ giao dịch. Những lúc sau nên hỏi ngân hàng qua kênh chính thức:
- Số tiền đồng bị trừ khi quẹt thẻ ở nước ngoài lệch nhiều so với bạn tính: hỏi tỷ giá áp dụng, ngày quy đổi và phí chuyển đổi.
- Bạn cần chuyển tiền ra nước ngoài cho con đi học hay người thân chữa bệnh: hỏi giấy tờ cần chuẩn bị theo quy định hiện hành.
- Bạn nhận một khoản ngoại tệ lớn và chưa biết nên giữ trong tài khoản ngoại tệ hay bán: hỏi điều kiện của từng lựa chọn, còn quyết định là của bạn.
- Tiền mặt ngoại tệ của bạn bị từ chối vì tờ cũ, rách hay mệnh giá nhỏ: hỏi nơi giao dịch quy định cụ thể.
- Bạn làm ăn với đối tác nước ngoài và cần ghi tỷ giá trong hợp đồng: nên hỏi kế toán hoặc luật sư về cách ghi cho đúng quy định.
Bài viết chỉ giải nghĩa thuật ngữ, không dự đoán tỷ giá, không khuyên mua bán hay giữ ngoại tệ. Quy định quản lý ngoại hối có thể thay đổi; bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi tổ chức được phép nơi giao dịch.
Câu hỏi thường gặp
Bán ngoại tệ cho ngân hàng thì xem cột nào?
Bạn bán thì ngân hàng mua, nên xem cột mua vào. Nếu ngoại tệ của bạn là tiền giấy thì xem cột mua tiền mặt, nếu đang nằm trong tài khoản thì xem cột mua chuyển khoản.
Vì sao tỷ giá mua tiền mặt thấp hơn mua chuyển khoản?
Tiền mặt ngoại tệ tốn chi phí kiểm đếm, bảo quản, vận chuyển và có rủi ro tiền giả. Ngoại tệ chuyển khoản không có các chi phí đó, nên bên mua thường trả giá cao hơn cho ngoại tệ chuyển khoản.
Tỷ giá trung tâm có phải giá mua bán ở quầy không?
Không. Tỷ giá trung tâm là mốc tham chiếu do ngân hàng trung ương công bố. Giá mua bán ở quầy do từng ngân hàng niêm yết trong phạm vi cho phép quanh mốc đó, nên mỗi nơi có thể khác nhau một chút.
Chênh lệch giữa giá mua và giá bán có cố định không?
Không. Chênh lệch khác nhau theo loại ngoại tệ, theo hình thức tiền mặt hay chuyển khoản, theo từng nơi đổi và thay đổi theo thời điểm, nhất là khi thị trường biến động mạnh.
Đổi ngoại tệ có cần mang giấy tờ không?
Thông thường ngân hàng yêu cầu giấy tờ tuỳ thân khi mua bán ngoại tệ, và khi mua ngoại tệ để chuyển hoặc mang ra nước ngoài thì cần thêm giấy tờ chứng minh mục đích theo quy định hiện hành. Bạn hỏi nơi giao dịch trước khi đến.