Bảo hiểm thất nghiệp là loại bảo hiểm bù một phần thu nhập và giúp người lao động quay lại thị trường lao động khi họ mất việc làm, với điều kiện đã đóng vào quỹ đủ thời gian theo quy định. Nó có quỹ riêng, do luật về việc làm điều chỉnh, dù vẫn do cơ quan bảo hiểm xã hội thu tiền. Và trái với cách hiểu phổ biến, quyền lợi của nó không chỉ là tiền trợ cấp hằng tháng.
Người lao động hay gọi chung "bảo hiểm" cho tất cả các dòng trừ trên phiếu lương, nên ít người biết dòng bảo hiểm thất nghiệp đang mua cho mình những gì. Bài này giải nghĩa khái niệm, bốn quyền lợi, chỗ khác với trợ cấp thôi việc và những hiểu lầm khiến nhiều người mất quyền. Mức đóng, mức hưởng, số tháng điều kiện không ghi ở đây vì do văn bản hiện hành quy định, mà luật về việc làm cũng vừa được sửa đổi.
Vì sao thất nghiệp cần một loại bảo hiểm riêng
Các chế độ của bảo hiểm xã hội che những rủi ro về cơ thể và tuổi tác: ốm, sinh con, tai nạn, già, chết. Mất việc là rủi ro khác hẳn: bạn vẫn khoẻ, vẫn làm được, nhưng không có chỗ làm. Lời giải cho rủi ro này không chỉ là tiền, mà là giúp bạn tìm được việc mới nhanh và tốt hơn. Vì vậy, bảo hiểm thất nghiệp được thiết kế gắn với chính sách việc làm, và nằm trong luật về việc làm thay vì Luật Bảo hiểm xã hội.
Cách thiết kế ấy giải thích vì sao nơi bạn nộp hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp là trung tâm dịch vụ việc làm, không phải cơ quan bảo hiểm xã hội; và vì sao trong thời gian hưởng, bạn phải định kỳ thông báo tình hình tìm việc. Quỹ không chỉ trả tiền mà còn theo dõi việc bạn đang quay lại làm việc thế nào.
Tên gọi cũng nói lên bản chất: đây là bảo hiểm, tức là có đóng mới có hưởng, chứ không phải khoản cứu trợ xã hội cho mọi người không có việc. Người chưa từng đi làm có hợp đồng, người làm tự do không đóng bảo hiểm thất nghiệp thì không thuộc diện hưởng, dù họ đang không có việc.
Cũng vì là bảo hiểm, quỹ chỉ trả trong một thời gian có giới hạn, tương ứng với thời gian bạn đã đóng, chứ không trả mãi cho đến khi bạn có việc. Thiết kế này nhằm cân bằng hai mục tiêu: đủ để bạn không rơi vào cảnh túng quẫn ngay khi mất việc, nhưng không kéo dài đến mức làm chậm việc quay lại làm. Ở nhiều nước, bảo hiểm thất nghiệp cũng được thiết kế theo tinh thần tương tự, khác nhau ở mức hưởng và thời gian hưởng. Hiểu như vậy giúp bạn lên kế hoạch tài chính cho giai đoạn chuyển việc thực tế hơn: trợ cấp là tấm đệm tạm thời, không phải nguồn thu nhập thay thế lâu dài.
Ai đóng vào quỹ, và ai thuộc diện tham gia
Ba bên cùng góp. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp có ba nguồn: người lao động đóng một phần trích từ lương, người sử dụng lao động đóng một phần, và Nhà nước hỗ trợ từ ngân sách. Tỷ lệ từng bên do văn bản hiện hành quy định.
Diện tham gia gắn với hợp đồng lao động. Người làm việc theo hợp đồng lao động thuộc các loại luật quy định phải tham gia, cùng một số nhóm khác. Luật về việc làm mới mở rộng diện tham gia so với trước, nên những ai trước đây đứng ngoài, như người có hợp đồng ngắn hạn, nên tra lại.
Có những người không thuộc diện. Chẳng hạn người đang hưởng lương hưu, một số nhóm làm việc theo chế độ riêng. Danh sách cụ thể nằm trong luật và văn bản hướng dẫn.
Tiền đóng không trộn với quỹ hưu trí. Dù cùng nơi thu, quỹ bảo hiểm thất nghiệp được hạch toán riêng. Tiền đóng bảo hiểm thất nghiệp không làm tăng lương hưu của bạn, và việc hưởng trợ cấp thất nghiệp không làm giảm thời gian đóng bảo hiểm xã hội của bạn cho lương hưu.
Bốn quyền lợi của bảo hiểm thất nghiệp
Đây là phần ít người biết nhất. Ngoài tiền trợ cấp, quỹ còn chi cho ba việc khác, đều nhằm đưa người lao động trở lại làm việc.
| Quyền lợi | Là gì | Dành cho ai |
|---|---|---|
| Trợ cấp thất nghiệp | Khoản tiền hằng tháng trong một thời gian, tính theo bình quân tiền lương đã đóng và thời gian đóng | Người mất việc đủ điều kiện, chưa tìm được việc mới |
| Tư vấn, giới thiệu việc làm | Trung tâm dịch vụ việc làm tư vấn nghề, kết nối với nơi tuyển dụng, miễn phí | Người đang tham gia hoặc đang hưởng |
| Hỗ trợ học nghề | Quỹ trả một phần chi phí khoá học nghề để chuyển đổi hoặc nâng nghề | Người đang hưởng trợ cấp hoặc đủ điều kiện theo quy định |
| Hỗ trợ nâng cao kỹ năng để giữ việc làm | Quỹ hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo lại nhân viên khi đổi công nghệ, cơ cấu, để tránh cho thôi việc | Doanh nghiệp đủ điều kiện, vì lợi ích người lao động |
Ngoài bốn quyền lợi trên, trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp, người lao động còn được quỹ đóng bảo hiểm y tế, để không bị đứt thẻ đúng lúc không có thu nhập.
Quyền lợi hỗ trợ học nghề là chỗ đáng chú ý cho người muốn đổi nghề. Nhiều người nhận đủ tiền trợ cấp rồi tự bỏ tiền học nghề mới mà không biết quỹ có thể hỗ trợ một phần.
Bảo hiểm thất nghiệp khác trợ cấp thôi việc thế nào
Hai khái niệm này hay bị gộp vì cùng xuất hiện lúc nghỉ việc. Trợ cấp thôi việc là khoản người sử dụng lao động trả trực tiếp cho người lao động khi chấm dứt hợp đồng trong một số trường hợp, tính cho những năm làm việc mà người lao động không được đóng bảo hiểm thất nghiệp. Tiền ra từ túi công ty.
Trợ cấp thất nghiệp là khoản quỹ bảo hiểm thất nghiệp trả, cho người đã đóng vào quỹ và đang không có việc. Tiền ra từ quỹ. Vì quỹ đã "lo" cho những năm có đóng bảo hiểm thất nghiệp, nên công ty không phải trả trợ cấp thôi việc cho chính những năm đó.
Nói gọn: hai khoản bổ sung cho nhau, không chồng lên nhau. Năm nào đã đóng bảo hiểm thất nghiệp thì quỹ lo; năm nào chưa đóng thì công ty lo theo trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện. Cách tính chi tiết của trợ cấp thôi việc thuộc về Bộ luật Lao động, là một khái niệm riêng của mảng lao động, tiền lương.
Những hiểu lầm làm mất quyền
"Nghỉ việc là được nhận trợ cấp." Không phải mọi kiểu nghỉ việc đều đủ điều kiện. Ví dụ, người tự ý bỏ việc trái luật, hoặc nghỉ để hưởng lương hưu, thì không thuộc diện. Ngoài ra còn cần đủ thời gian đóng trong một khoảng trước khi nghỉ.
"Cứ từ từ, khi nào cần thì nộp." Hồ sơ phải nộp trong một thời hạn kể từ ngày chấm dứt hợp đồng. Quá hạn là mất quyền hưởng cho lần đó, dù thời gian đóng vẫn được bảo lưu cho lần sau.
"Nhận tiền rồi thì không cần làm gì nữa." Trong thời gian hưởng, bạn phải thông báo tình hình tìm việc theo lịch. Bỏ lỡ thông báo có thể bị tạm dừng hưởng. Tìm được việc mới thì phải báo để chấm dứt hưởng; phần thời gian chưa dùng được bảo lưu.
"Rút hết luôn cho chắc." Trợ cấp thất nghiệp không có kiểu "rút một lần". Nó được trả theo tháng trong thời gian tương ứng với thời gian đóng, và chấm dứt khi bạn có việc làm hoặc thuộc trường hợp khác theo luật.
Hiểu đúng trình tự khi mất việc
Thủ tục chi tiết thuộc về trung tâm dịch vụ việc làm và có thể khác theo thời kỳ. Ở mức khái niệm, trình tự đi như sau.
- Hợp đồng lao động chấm dứt; công ty xác nhận thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp và đưa giấy tờ chứng minh việc chấm dứt.
- Trong thời hạn quy định, người lao động nộp hồ sơ đề nghị hưởng tại trung tâm dịch vụ việc làm hoặc qua cổng dịch vụ công.
- Trung tâm xem xét, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định hưởng; cơ quan bảo hiểm xã hội chi trả theo quyết định.
- Trong thời gian hưởng, người lao động thông báo tìm việc định kỳ, có thể đăng ký học nghề hoặc nhận tư vấn, giới thiệu việc làm.
- Có việc mới hoặc hết thời gian hưởng thì chấm dứt; phần thời gian đóng chưa dùng được bảo lưu cho lần sau.
Ví dụ giả định: chị Lan ở Thái Nguyên nghỉ việc ở một nhà máy điện tử do công ty cắt giảm. Chị nộp hồ sơ đúng hạn, được hưởng trợ cấp, rồi đăng ký một khoá học nghề làm bánh qua trung tâm. Ba tháng sau chị mở tiệm nhỏ và báo chấm dứt hưởng; phần thời gian đóng chưa dùng hết vẫn nằm trên hồ sơ của chị.
Khi nào cần hỏi người chuyên môn
Câu hỏi "mình có đủ điều kiện không" nên hỏi trung tâm dịch vụ việc làm nơi bạn định nộp hồ sơ, càng sớm càng tốt sau khi biết sắp nghỉ việc, để không lỡ thời hạn. Mang theo hợp đồng, quyết định chấm dứt và ảnh chụp quá trình đóng bảo hiểm thất nghiệp.
Nếu công ty không chịu xác nhận thời gian đóng, nợ bảo hiểm, hoặc lý do chấm dứt hợp đồng đang tranh chấp — ví dụ bạn cho là bị cho nghỉ trái luật còn công ty ghi là bạn tự bỏ — đó là chỗ cần công đoàn, thanh tra lao động hoặc luật sư. Lý do chấm dứt ảnh hưởng trực tiếp tới quyền hưởng.
Luật về việc làm đã được sửa đổi và các văn bản hướng dẫn có thể thay đổi điều kiện, mức hưởng, thời hạn nộp hồ sơ. Mọi con số bạn đọc được trên mạng nên đối chiếu với bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức trước khi làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Bảo hiểm thất nghiệp có phải là bảo hiểm xã hội không?
Trong cách nói thường ngày thì hay được gộp, nhưng về pháp lý bảo hiểm thất nghiệp do luật về việc làm điều chỉnh và có quỹ riêng. Cơ quan bảo hiểm xã hội thu tiền đóng và chi trả theo quyết định, còn việc tiếp nhận hồ sơ, tư vấn và giới thiệu việc làm do trung tâm dịch vụ việc làm thực hiện.
Đang hưởng trợ cấp thất nghiệp có được đi làm thêm không?
Nếu bạn có việc làm theo hợp đồng thuộc diện tham gia bảo hiểm, việc hưởng trợ cấp sẽ chấm dứt và phải báo. Với các công việc ngắn hạn, thời vụ, quy định có thể khác. Không báo mà vẫn nhận tiền có thể bị thu hồi. Hãy hỏi trung tâm dịch vụ việc làm trước khi nhận việc.
Thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp chưa dùng có mất không?
Không mất. Phần thời gian đóng chưa dùng để tính hưởng được bảo lưu và cộng với thời gian đóng sau này cho lần hưởng tiếp theo. Phần đã dùng để tính một lần hưởng thì không được dùng lại. Bạn xem trên hồ sơ quá trình đóng bảo hiểm thất nghiệp.
Được hỗ trợ học nghề thì có mất tiền trợ cấp không?
Hỗ trợ học nghề là một quyền lợi riêng, không thay cho trợ cấp thất nghiệp. Người đủ điều kiện có thể vừa hưởng trợ cấp vừa được hỗ trợ một phần chi phí học nghề theo quy định. Mức hỗ trợ và điều kiện cụ thể bạn hỏi trung tâm dịch vụ việc làm.
Người làm tự do có tham gia bảo hiểm thất nghiệp được không?
Theo thiết kế hiện nay, bảo hiểm thất nghiệp gắn với quan hệ lao động có hợp đồng, nên người làm tự do không có người sử dụng lao động thường không thuộc diện. Họ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cho phần hưu trí, nhưng đó không phải bảo hiểm thất nghiệp. Bạn nên tra quy định mới nếu luật có thay đổi.
Đang hưởng trợ cấp thất nghiệp có thẻ bảo hiểm y tế không?
Có. Trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp, quỹ bảo hiểm thất nghiệp đóng bảo hiểm y tế cho người hưởng, nên bạn không bị gián đoạn thẻ trong giai đoạn chưa có việc. Khi chấm dứt hưởng mà chưa có việc mới, bạn cần tự tham gia bảo hiểm y tế theo nhóm phù hợp.