DeHieu.comDễ Hiểu
Bảo hiểm y tế giải nghĩa

Bảo hiểm y tế bắt buộc nghĩa là gì: vì sao luật bắt buộc mà vẫn có người chưa có thẻ

Luật nói bảo hiểm y tế là bắt buộc với mọi người dân, nhưng nhiều người vẫn chưa có thẻ. Bài giải nghĩa chữ bắt buộc, ai đóng thay ai và chỗ hay hiểu lầm.

Young Vietnamese couple sitting on a balcony of a small apartment in Hải Phòng at dusk, a closed laptop and an empty envelope on a low table, viewed from behind

Bảo hiểm y tế bắt buộc nghĩa là luật xác định mọi người dân đều thuộc diện phải tham gia, và gắn trách nhiệm đóng cho từng bên cụ thể: chủ sử dụng lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội, ngân sách nhà nước, hoặc chính người dân và hộ gia đình. Chữ "bắt buộc" ở đây không có nghĩa là ai cũng tự động có thẻ, mà là không có lựa chọn "đứng ngoài hệ thống" theo luật.

Câu hỏi hay gặp là: nếu đã bắt buộc, sao nhiều người làm tự do, buôn bán nhỏ vẫn chưa có thẻ, và cũng chẳng thấy ai phạt? Câu trả lời nằm ở chỗ mỗi nhóm có một "người chịu trách nhiệm đóng" khác nhau, và mức độ ràng buộc với từng nhóm không giống nhau. Bài này tách từng lớp nghĩa của chữ bắt buộc, để bạn biết mình thuộc lớp nào và nên hỏi ai.

Chữ "bắt buộc" trong luật nghĩa là gì

Trong Luật Bảo hiểm y tế, nguyên tắc bắt buộc với toàn dân được đưa vào từ lần sửa đổi năm 2014. Trước đó, khá nhiều nhóm tham gia theo kiểu tự nguyện: muốn thì mua, không muốn thì thôi. Lần sửa này đổi cách nhìn: bảo hiểm y tế được coi là trách nhiệm chung của cả xã hội, ai cũng phải nằm trong quỹ để quỹ đủ lớn và đủ công bằng.

Lý do rất thực tế. Nếu chỉ người sắp ốm, người có bệnh mới tự nguyện mua, còn người khoẻ đứng ngoài, quỹ sẽ chỉ toàn người dùng nhiều mà ít người góp. Giới bảo hiểm gọi hiện tượng này là lựa chọn bất lợi. Bắt buộc toàn dân là cách để người khoẻ cũng góp, nhờ đó mức đóng giữ được ở mức chịu nổi cho số đông.

Vì vậy, khi nghe ai đó nói "bảo hiểm y tế tự nguyện", bạn nên hiểu đó là cách gọi quen miệng còn sót lại, thường chỉ nhóm tham gia theo hộ gia đình. Về mặt luật, hộ gia đình cũng thuộc diện bắt buộc; điểm khác là chính người dân tự đóng chứ không có công ty hay ngân sách đóng thay.

Bắt buộc cũng không có nghĩa là mọi người đóng như nhau. Mỗi nhóm có cách tính mức đóng riêng, và nhiều nhóm được người khác đóng thay hoàn toàn. Đó là lý do bài tiếp theo trong danh mục này giải nghĩa riêng khái niệm nhóm đối tượng.

Bắt buộc với ai, ai là người phải đóng

Cách hiểu đơn giản nhất: luật không chỉ hỏi "ai phải có thẻ" mà hỏi "ai phải bỏ tiền cho thẻ đó". Bảng dưới gom theo người chịu trách nhiệm đóng, ở mức nguyên tắc; danh sách đầy đủ và mức đóng xem văn bản hiện hành.

NhómVí dụAi chịu trách nhiệm đóng
Người đi làm hưởng lươngNhân viên công ty, công chức, viên chứcNgười lao động và người sử dụng lao động cùng đóng, đơn vị khấu trừ qua lương rồi nộp
Người đang hưởng chế độNgười hưởng lương hưu, trợ cấp thất nghiệp, một số trợ cấp khácCơ quan bảo hiểm xã hội đóng thay từ quỹ tương ứng
Nhóm được Nhà nước đóngTrẻ nhỏ, người có công, một số nhóm bảo trợ xã hội, hộ nghèo theo quy địnhNgân sách nhà nước
Nhóm được hỗ trợ một phầnHọc sinh, sinh viên, hộ cận nghèo và một số nhóm khácNgười tham gia đóng phần còn lại, ngân sách hỗ trợ một phần
Hộ gia đìnhNgười làm tự do, buôn bán nhỏ, người không thuộc nhóm nào ở trênChính người dân tự đóng theo hộ

Nhìn bảng sẽ thấy ngay vì sao có người chưa có thẻ: bốn nhóm đầu có một "cơ quan" chịu trách nhiệm đóng, nên thẻ gần như tự đến. Nhóm cuối phụ thuộc vào việc từng người tự đi đóng, và đó là nơi tập trung phần lớn những người còn đứng ngoài.

Vì sao luật bắt buộc mà vẫn có người không có thẻ

Với người đi làm hưởng lương, chữ bắt buộc có răng: đơn vị sử dụng lao động phải đăng ký và đóng, nếu chậm hoặc trốn đóng thì bị xử lý theo quy định về vi phạm hành chính và có thể còn hơn thế. Người lao động thường không phải tự làm gì, chỉ cần kiểm tra xem công ty đã đóng đủ hay chưa.

Với nhóm hộ gia đình, bức tranh khác. Luật ghi rõ họ thuộc diện tham gia, nhưng việc thu từng hộ, nhất là người làm tự do, lao động thời vụ, người hay chuyển chỗ ở, rất khó. Trên thực tế, chính sách nghiêng về vận động, hỗ trợ và tạo thuận lợi để người dân tự đóng hơn là xử phạt từng người. Bạn nên hiểu "chưa thấy ai phạt" là do cách thực thi với nhóm này, không phải do luật cho phép đứng ngoài.

Có những người tưởng mình đang có thẻ mà thật ra không: nghỉ việc nhưng công ty đã báo giảm, thẻ học sinh hết hạn khi ra trường, thẻ hộ gia đình quên gia hạn. Đây là nhóm dễ thiệt nhất, vì họ chỉ phát hiện khi đứng trước quầy tiếp đón lúc đang cần khám.

Hệ quả của việc đứng ngoài không phải là tiền phạt mà là rủi ro tài chính: khi ốm nặng, toàn bộ chi phí do bạn tự trả. Ngoài ra, thời gian tham gia bị đứt quãng có thể làm mất một số quyền lợi gắn với việc tham gia liên tục, chuyện này có bài giải nghĩa riêng.

Những cách hiểu sai về chữ bắt buộc

"Bắt buộc nghĩa là Nhà nước cấp thẻ miễn phí cho tất cả." Không. Bắt buộc là bắt buộc tham gia; còn ai bỏ tiền thì tuỳ nhóm. Chỉ một số nhóm được ngân sách đóng toàn bộ.

"Đã đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện là có luôn bảo hiểm y tế." Bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế là hai khoản khác nhau. Người đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện vẫn cần có thẻ bảo hiểm y tế theo một nhóm phù hợp, thường là hộ gia đình, trừ khi đã thuộc nhóm khác.

"Một người có thể có hai thẻ để được trả nhiều hơn." Mỗi người chỉ dùng một thẻ. Khi một người cùng lúc thuộc nhiều nhóm, luật có quy tắc xác định nhóm nào đóng, thường theo thứ tự ưu tiên. Nếu bị đóng trùng, phần trùng được xử lý theo quy định chứ không thành hai thẻ.

"Làm tự do thì không cần, vì không ai kiểm." Đúng là ít bị kiểm, nhưng điều đó chỉ dời rủi ro về phía bạn. Người làm tự do thường không có ai lo khi ốm, nên lớp nền này càng quan trọng.

"Có bảo hiểm sức khoẻ của công ty là không cần bảo hiểm y tế." Bảo hiểm sức khoẻ công ty mua thêm không thay được nghĩa vụ theo luật. Công ty vẫn phải đóng bảo hiểm y tế cho người lao động thuộc diện.

Bắt buộc ở bảo hiểm y tế khác bắt buộc ở bảo hiểm xã hội thế nào

Người đi làm hay gặp cụm "bảo hiểm bắt buộc" trên phiếu lương và dễ nghĩ hai loại bảo hiểm bắt buộc theo cùng một kiểu. Thật ra phạm vi rất khác nhau. Bảo hiểm xã hội bắt buộc chỉ áp dụng cho những người có quan hệ lao động hoặc thuộc các diện luật liệt kê; người làm tự do không thuộc diện đó và có thể chọn bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc không tham gia. Bảo hiểm y tế thì phủ rộng hơn: luật hướng tới toàn bộ người dân, kể cả trẻ nhỏ, người cao tuổi không có lương hưu, người làm tự do.

Vì vậy, một người bán hàng online không có hợp đồng lao động có thể đứng ngoài bảo hiểm xã hội mà không trái luật, nhưng với bảo hiểm y tế thì người đó vẫn thuộc diện phải tham gia, thường theo hộ gia đình. Hai câu hỏi "mình có phải đóng bảo hiểm xã hội không" và "mình có phải có thẻ bảo hiểm y tế không" vì thế có thể ra hai câu trả lời khác nhau.

Khác biệt thứ hai nằm ở mục đích. Bảo hiểm xã hội gắn với thu nhập từ công việc, nên luật bám vào quan hệ lao động. Bảo hiểm y tế gắn với nhu cầu khám chữa bệnh mà ai cũng có, nên luật bám vào tư cách người dân. Hiểu điểm này, bạn sẽ không còn thắc mắc vì sao trẻ sơ sinh chưa đi làm ngày nào đã có thẻ bảo hiểm y tế.

Những dịp bạn nên tự kiểm mình còn trong hệ thống

Chữ bắt buộc chỉ có ích khi bạn biết lúc nào mình có thể rơi ra ngoài. Đây là những thời điểm đáng tự kiểm, bằng ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội, ứng dụng định danh điện tử, hoặc hỏi trực tiếp.

  • Khi nghỉ việc, chuyển việc, hoặc công ty báo đã chốt sổ: thẻ theo công ty sẽ không còn giá trị sau một thời điểm.
  • Khi con tốt nghiệp phổ thông, ra trường đại học, cao đẳng: thẻ học sinh, sinh viên không tự chuyển sang nhóm khác.
  • Khi con bước qua mốc tuổi mà Nhà nước không còn đóng thay cho trẻ nhỏ theo quy định.
  • Khi chuyển nơi ở sang tỉnh khác, nhất là với thẻ hộ gia đình đóng tại nơi cũ.
  • Khi về hưu, bắt đầu hưởng trợ cấp, hoặc hết thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp.
  • Khi gia đình không còn trong danh sách hộ nghèo, cận nghèo theo đợt rà soát mới.

Mỗi lần chuyển nhóm là một lần có nguy cơ hở một khoảng. Hỏi trước một câu "thẻ của mình còn đến khi nào, sau đó thuộc nhóm nào" thường đủ để không bị hở.

Khi nào cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội

Bạn nên hỏi thẳng cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú, hoặc tổng đài của cơ quan này, trong mấy tình huống: không chắc mình thuộc nhóm nào; vừa đổi tình trạng (nghỉ việc, ra trường, về hưu) mà không biết thẻ còn giá trị không; tra thấy thông tin trên thẻ sai so với giấy tờ; công ty báo đã đóng mà tra không thấy.

Khi hỏi, hãy chuẩn bị mã số bảo hiểm xã hội hoặc số định danh cá nhân và mô tả ngắn tình trạng hiện tại. Tránh đọc số giấy tờ cho người lạ qua điện thoại tự xưng là cán bộ bảo hiểm; cơ quan này không gọi để đòi tiền hay bắt chuyển khoản để "mở khoá thẻ". Nếu nghi ngờ, bạn tự gọi lại số tổng đài chính thức.

Với người đi làm, phòng nhân sự là nơi hỏi đầu tiên về thẻ theo công ty. Với học sinh, sinh viên, đầu mối thường là bộ phận phụ trách y tế hoặc công tác học sinh sinh viên của trường. Với hộ gia đình, đầu mối là điểm thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Bảo hiểm y tế tự nguyện có còn không?

Theo luật hiện hành, bảo hiểm y tế là bắt buộc với mọi người dân. Cách gọi "tự nguyện" chỉ còn là thói quen, thường để chỉ nhóm tham gia theo hộ gia đình. Nhóm này vẫn thuộc diện bắt buộc, chỉ khác ở chỗ người dân tự đóng chứ không có đơn vị hay ngân sách đóng thay.

Không tham gia bảo hiểm y tế có bị phạt không?

Với đơn vị sử dụng lao động không đóng cho người lao động, có chế tài xử phạt theo quy định. Với cá nhân thuộc nhóm hộ gia đình, việc thực thi chủ yếu là vận động và hỗ trợ. Mức xử phạt cụ thể cần tra văn bản hiện hành; điều chắc chắn là không có thẻ thì khi ốm bạn tự trả toàn bộ.

Đang có thẻ theo công ty, có cần mua thêm thẻ hộ gia đình không?

Không. Mỗi người chỉ dùng một thẻ bảo hiểm y tế. Khi bạn đã thuộc nhóm do công ty đóng thì không đóng thêm theo hộ gia đình. Nếu lỡ đóng trùng, hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về cách xử lý phần trùng theo quy định.

Người làm tự do nên tham gia bảo hiểm y tế theo nhóm nào?

Người không thuộc nhóm nào do đơn vị, cơ quan bảo hiểm xã hội hay ngân sách đóng thì thường tham gia theo hộ gia đình. Trường hợp cụ thể của bạn, ví dụ đang hưởng một chế độ nào đó, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để xác định đúng nhóm.

Vì sao Nhà nước phải bắt buộc chứ không để người dân tự chọn?

Nếu để tự chọn, người khoẻ thường đứng ngoài còn người có bệnh mới tham gia, khiến quỹ thiếu tiền và mức đóng phải tăng. Bắt buộc toàn dân giúp quỹ đủ rộng để chia sẻ rủi ro, giữ mức đóng ở mức số đông chịu được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138